Archiwa tagu: zwiedzanie Krakowa

Odc. 15. Na zakupy i po garść średniowiecznych plotek ;-)

Po spotkaniu z Wieszczem Adasiem i krakowskimi artystami pozwólcie, że zanim przejdę do kolejnych bohaterów tej opowieści umieszczę jeszcze kilka słów na temat placu, na którym właśnie się znajdujecie (osobiście, bądź myślami), czasów w jakich powstawał i osób, dzięki którym wygląda tak a nie inaczej. Dzisiaj będzie trochę wiadomości jak ze średniowiecznego „Pudelka” lub „Kozaczka”, będą tkaniny i przyprawy, zajrzymy też pod kołderki wawelskich władców i ich żon ;-)

Wróćmy na chwilę do drugiej połowy XIII wieku…

7 grudnia 1279 roku w wieku 53 lat bezpotomnie zmarł książę Bolesław V Wstydliwy kończąc tym samym małopolską linię Piastów. Dwieście lat później Jan Długosz o tym dniu napisał: „I bolał głęboko nad jego stratą nie tylko własny naród, ale i sąsiednie narody z powodu skromności i zacności, które okazywał w swym postępowaniu przez całe życie”. Pitu-pitu! Bolesław był jedynym zdeklarowanym dorosłym prawiczkiem na krakowskim tronie, który chociaż żonaty, to jednak nigdy z żoną „pod pierzynę” nie wskoczył. Podobno ani on nie chciał, ani szanowna małżonka Kinga nie życzyła sobie kontaktów cielesnych. W trakcie hucznego weseliska panna młoda „często odchodziła w zaciszne miejsce, by polecać Chrystusowi przyszłość swego dziewictwa”. Spoko, jak ktoś lubi… Nie wiem tylko co na to Chrystus i czy cieszył się z takiego daru? Do wyra książęcy małżonkowie nie chadzali, za to żarliwie się modlili, a wspólnie, w pozycji horyzontalnej to najwyżej poleżeli krzyżem.

W sumie jednak żeby skumulowaną energię spożytkować, zrobili także kilka pożytecznych rzeczy, np. dokonali wspomnianej przeze mnie w poprzednich wpisach lokacji Krakowa. Jak już wiecie prawa miejskie Gród Kraka uzyskał na wzór Magdeburga w 1257 roku. W tym czasie lokowano miasta albo na prawie magdeburskim, albo na prawie lubeckim. Jak to rozpoznać? Pominę nudne kwestie ustrojowe. Najłatwiej stwierdzić to tak: miasta na prawie magdeburskim mają rynek, a na lubeckim nie. W tym drugim przypadku zamiast głównego placu miejskiego jest długa, szeroka główna ulica handlowa. Przykład? Długi Targ w Gdańsku lub ulica Stary Rynek w Elblągu.

Dobra, wracamy na południe Kraju Polan. W wyniku lokacji dokonano administracyjnego podziału miasta na cztery kwartały, których granice łączyły się pośrodku Rynku. I tak powstały: kwartał grodzki (ulica Grodzka i odchodzące od niej ulice), garncarski (od strony Brackiej, Wiślnej), sławkowski (Sławkowska i św. Jana) oraz rzeźniczy (z ulicami Floriańską, Szpitalną i Rzeźniczą). Oczywiście kwartał rzeźniczy nie sięgał aż do Grzegórzek i obecnej Rzeźniczej. W średniowieczu ulica Rzeźnicza była na Gródku, kończyła się Bramą Rzeźniczą (między Sienną, a Mikołajską) i zniknęła wraz z wybudowaniem w jej miejscu klasztoru Dominikanek.

Wraz z wyznaczeniem Rynku, który miał funkcje głównie wielkiego placu handlowego, na jego środku wyznaczono miejsca na ratusz, budynek wagi oraz Sukiennice. Na razie skupmy się na tej ostatniej budowli zajmującej centralne miejsce placu, stojącej tuż za plecami Adasia Wieszcza z brązu.

1280px-Krakow_rynek_02

Pierwsze Sukiennice wyznaczone w dokumencie lokacyjnym przez wspomnianego księcia Bolesława przetrwały do XIV wieku i składały się z dwóch szeregów kramów, które tworzyły długą uliczkę przez środek Rynku. Prawdopodobnie na początku XIV wieku kramy sukienne w całości zadaszono. Można tu było kupić najlepsze sukna przywożone z całej Europy.

Pierwsza duża przebudowa, właściwie budowa nowych Sukiennic nastąpiła w drugiej połowie XIV stulecia za czasów króla Kazimierza Wielkiego. Istnieją pewne podobieństwa między oboma budowniczymi Sukiennic – „dziewiczym” Bolesławem i królem Kazimierzem – na obu zakończyły się piastowskie dynastie. Kazimierz był ostatnim Piastem na polskim tronie, jednak w przeciwieństwie do księcia Bolesława, Kazimirus Dei gracia rex Polonie ac terrarum Cracovie, Sandomirie, Syradie, Lancicie, Cuyavie, Pomeranie, Russieque dominus et heres zdecydowanie nie odmawiał wizyt w małżeńskich łożach. Pech jednak chciał, że był tzw. damskim krawcem – z czterech małżeństw, z prawowitego łoża urodziło mu się pięć córek. Nie doczekał się syna, który mógł przejąć tron. Między zawieraniem kolejnych małżeństw, próbami zostania „autorem” męskiego potomka, wydał pozwolenie na budowę nowych Sukiennic.

Gotyckie_sukiennice_jpg-seo
Po wybudowaniu, około roku 1358, Sukiennice stały się długim na ponad 100 m, murowanym gotyckim budynkiem, w środku którego znajdowało się kilkanaście kramów i dwie postrzygalnie tkanin. Z obu stron, po bokach dodatkowo dobudowano tzw. Kramy Bogate. Oczywiście cała reszta głównego placu miejskiego była także zastawiona wielką liczbą innych kramów, ale te w Sukiennicach i tuż przy nich oferowały towary luksusowe. Dla średniowiecznych krakowian były jak ekskluzywne butiki dla dzisiejszych małolat i wytwornych białogłów spędzających każdy wolny czas w wielkich centrach handlowych. Tam właśnie można było dostać najdroższe tkaniny, wyroby kuśnierskie, wyroby ze złota i srebra, a także drogie zioła i przyprawy, w tym szafran, cukier, gałkę muszkatołową, pieprz czarny, a nawet gwinejski, imbir, goździki, migdały, rodzynki. Takie oto cuda można było dostać w Krakowie w wiekach średnich.

Jako, że cały Rynek był pozastawiany różnego typu kramami, postanowiono chaos uporządkować: u wylotu ulicy Wiślnej powstał tzw. rynek węglowy, przy wjeździe na Bracką (tam gdzie pada deszcz ;-) ) – rynek ołowiowy, u wylotu ulic Sławkowskiej i Szczepańskiej – targ solny, a w okolicach ulicy św. Jana – kurzy targ. Oprócz tego starano się sensownie rozmieścić liczne kramy piernikarskie, chlebowe, krupnicze, rybne, mydlarskie, sadelnicze, czy np. powroźnicze, a także te z tandetą dla najuboższej ludności. Na niedalekim zaś Małym Rynku (za kościołami NMP i św. Barbary) umiejscowiono głównie jatki mięsne.

Aby przypodobać się krakowskim rajcom, kolejni władcy nadawali (a czasem odbierali) liczne przywileje handlowe. Duże ułatwienia w interesach mieszczanom Grodu Kraka nadał np. Władysław Łokietek w 1306 roku zakazując obcym kupcom omijania Krakowa, nakazywał także sprzedaż części wiezionych towarów kupcom krakowskim w hurtowych ilościach i po hurtowych cenach. Nie muszę dodawać, że ceny dyktowane przez lokalnych handlowców niekoniecznie zadowalały przybyszów. W 1342 roku z kolei Kazimierz Wielki ogłosił przywilej, w którym czytamy: „Ktokolwiek z gości przywiezie sukno, ten nie może pierwej sprzedawać go innym gościom jak w czasie jarmarku i nie mniej jak sześć postawów flandryjskich. Nie sprzedawać gdzie indziej tylko w kramach sukiennych i tylko jedynie może go sprzedać kupcom sukiennym w kramach siedzącym. Od tego wolną jest szlachta. Obecnemu gościowi nie wolno sprzedawać cudzego towaru tylko własny, który przywiózł do Sukiennic”. Pamiętacie moją opowieść o podkrakowskiej Florencji, czyli Kleparzu? Nic dziwnego, że pokątny handel kwitł w okolicach dzisiejszego placu Jana Matejki. Do tego trzeba było zapłacić najróżniejsze opłaty za wjazd do miasta, za „parking”, za wagę lub przystrzyżenie tkaniny.

Aż do połowy XVI wieku, gdy nastąpiły ogromne zmiany w wyglądzie Krakowa, w tym Rynku Głównego, stały sobie gotyckie Sukiennice służąc bogatszym krakowianom. Wokół nich stało około 130 kramów, w których można było zaopatrzyć się niemal we wszystko co było potrzebne w średniowiecznym, czy później w nowożytnym już domu. Nie ustawały krzyki sprzedawców zachwalających swój towar, a mieszające się zapachy wielu mogłyby przyprawić o mdłości. Mikołaj Rej w „Żywocie człowieka poczciwego” opisywał to tak: „Ale kto się chce tym dziwom przypatrzyć, jako się chudzina żywi, idź na krakowski rynek, tam się nadziwujesz: ano jedna kiełbaski smaży, druga gzelce przedaje, druga wątrobę pieczoną z octem a z cebulą; druga też zwodzi, druga z opłatki po rynku i po ulicach biega, druga z wieńcy, druga z ziołki i z czyrwoną maścią siedzi. Więc i u krup, u śledzi, u masła, u świec, u śklenic, u jabłek, u żemeł, u botów, u ryb, u żuru, u barszczu, u ogórków, u rozmaitych ogrodnych rzeczy siedzi, a kto by się ich naliczył?

Rynek Główny i Sukiennice były wielkim, tętniącym życiem „supermarketem”. W 1555 roku od ognia, który wybuchł w jednym z kramów garbarskich zajęły się Sukiennice. Spalone i częściowo zawalone trzeba było odbudować, ale o tym, kto i jak je odbudował dowiecie się już niedługo w kolejnej części. Zapraszam ;)

__________________________________

Foto: Sukiennice Licencja: CC BY 2.5 na podstawie Wikimedia Commons

Rys.: http://mapa.targeo.pl/gotyckie-sukiennice-rynek-glowny-3-krakow~5877361/zdjecia/adres

 

Odc. 14. Stoi sobie Adaś na Rynku…

Spojrzyj-no na to miasto nieszczęsne! Widzisz, jak niby skrzydła orle rozciąga nad Wisłą swe wielkie przedmieścia? Wygląda stąd jak ranny nasz orzeł biały, spadły na ziemię, dogorywający! Dostojny grodzie! Kolebko naszej Rzeczypospolitej, grobowce naszych bohaterów, Rzymie słowiański! Oto od lat sześciu jesteś u nóg cudzoziemca, w okowach zdeptany! A my tak ciebie blisko!” Tak o Krakowie w dramacie „Konfederaci Barscy” pisał Adam Mickiewicz.

Wieszcz Adam, który za życia nigdy w Krakowie nie był, ale który po 35 latach od swej śmierci złożony został do grobu w Katedrze Wawelskiej doczekał się wdzięczności Krakusów za swą twórczość. Wdzięczność mierzącą 10 m wysokości. Zanim jednak na krakowskim Rynku postawiono mu pomnik, bo właśnie o pomniku Adasia będzie kolejna część mojej opowieści, także minęło niemało lat, a sporów nie było końca…


Pomysł upamiętnienia Adama Mickiewicza zrodził się w głowach krakowskich studentów i profesorów w końcu lat sześćdziesiątych XIX w. Uznali, że Rynek to dobre miejsce uczczenia zmarłego w 1855 roku narodowego wieszcza. Do tego połączenie idei pomnika i sprowadzenia zwłok do katedry na wzgórzu wawelskim mogło być wielkim patriotycznym czynem. Propozycja wydawała się rozsądna i powinna być szybko zrealizowana. No właśnie… powinna. Okazało się jednak, że Mickiewicz przegrał rywalizację z królem Kazimierzem Wielkim, którego szczątki właśnie w tym czasie oficjalnie zidentyfikowano i z wielką pompą w lipcu 1869 roku ponownie na Wawelu do grobu złożono. Sztuka jest sztuka, msza, przemówienia, nagrody, uściski dłoni i wystarczy. Król pochowany, poeta poczekać musi. O Adasiu zapomniano na dziesięć lat, ani nie sprowadzono jego zwłok, ani nie postawiono dzieła rzeźbiarskiego ku jego czci.

W 1879 roku odżył pomysł wystawienia pomnika wielkiemu poecie. Powstał komitet organizacyjny, który „już” pod koniec 1881 roku ogłosił konkurs na posąg. Według założeń, m.in. pomnik miał być w stylu renesansowym, a koszt nie powinien przekroczyć 100 tysięcy florenów austro-węgierskich zwanych w Krakowie złotymi reńskimi. Na zwycięzcę czekała nagroda w wysokości 1000 franków, ale niekoniecznie realizacja własnego, zwycięskiego projektu! W Kraju Polan bez zmian, tak jak i wtedy, tak teraz ogłasza się konkurs, a potem i tak realizuje swoją (czyt. urzędniczą) wizję, czyli miało być pięknie, a wyszło jak zawsze.

Artystom dano zaledwie półtora miesiąca na zaprojektowanie posągu i dostarczenie rysunków. W nadziei na wygraną przysłano 27 prac. Niestety nie było z czego wybierać, co zgodnie stwierdzano po wizycie w Sukiennicach, w których w kwietniu 1882 roku wystawiono nadesłane dzieła. Jury uznało, że zaledwie pięć prac miało jakąkolwiek wartość artystyczną. Wśród nich był jeden projekt, który zdaniem komisji powinien wygrać konkurs, ale nie wygrał, bo był zbyt duży i zbyt drogi w realizacji. Jurorzy w głosowaniu uznali, że spośród pozostałych czterech, najlepszy jest projekt autorstwa Tomasza Dykasa, ale czy na tyle dobry żeby go realizować? Delikatnie rzecz ujmując – zachwytów nie wzbudził.

Ogłoszenie wyników odłożono, bo oto zaczęła się dyskusja na temat lokalizacji podobizny wieszcza. Skąd my to znamy? Dokładnie jak w przypadku Pomnika Grunwaldzkiego (i nie tylko, o czym jeszcze się przekonacie), gdzie dwóch Polaków tam trzy zdania. Plac Dominikański, Plac Szczepański, Plac Franciszkański, zachodni narożnik Rynku (koło Pałacu Spiskiego), a może Planty przed nowym budynkiem Straży Pożarnej (ówczesna ulica Kolejowa, teraz Westerplatte)? Nie tylko nie zdecydowali się na żaden z proponowanych wariantów, ale pojawiły się kolejne propozycje: na nieistniejącym jeszcze placu przed budowanym właśnie Collegium Novum, albo… na Rynku u wylotu ulicy Siennej. Zaczęła się kłótnia, pojawiały się liczne artykuły w prasie wszystkich zaborów, o tym, które miejsce ma więcej zwolenników, którą opcję popiera syn poety, którą córka, a którą jego przyjaciel, czy lepiej mu będzie na Plantach wśród zieleni, czy może na Rynku, a jeśli na Rynku, to czy nie będzie przytłoczony przez Sukiennice i kościół Mariacki? W końcu w głosowaniu przeszła opcja ostatnia, ustalająca miejsce pomnika na Rynku przed Sukiennicami w osi ulic Sienna-Szewska. Uff… Udało się, miejsce jest, a gdzie pomnik? Nie ma i jeszcze długo nie będzie!

W 1883 roku ogłoszono nowy konkurs. Tym razem dano artystom dużo więcej czasu stwierdzając, że nie ma co się śpieszyć. Gdy 1 marca 1885 roku zebrała się komisja konkursowa okazało się, że znowu ciężko spośród nadesłanych prac wybrać tę jedną, jedyną, wyjątkową. 4 marca pracę, poprzez swojego ucznia, złożył także Jan Matejko (członek komisji), ale że wpłynęła po terminie oficjalnie nie brano jej pod uwagę. Czyżby? Tylko oficjalnie i przez chwilę…

No i cóż robić? Wielce Szanowna Komisya ponownie nie przyznała pierwszej nagrody! Ogłoszono, że nie będzie realizowana żadna z ponad 30 nadesłanych prac! Ogólnokrajowa dyskusja nabrała rozmiarów histerii, niemal wszystkie większe krakowskie, lwowskie i warszawskie gazety opisywały projekty i ich autorów. Jurorzy stwierdzili, że skoro wszystkie prace są słabe, to oni umywają ręce, niech się martwi Matejko. Uznali, że do dalszych prac rekomendują jego projekt i to on jest odpowiedzialny za dalsze działania. Jednak także rysunek pomnika autorstwa dyrektora ówczesnej Szkoły Sztuk Pięknych, autora „Bitwy pod Grunwaldem” nie znalazł poklasku wśród Polaków. Bolesław Prus projekt Matejki opisał tak: „Nagi wariat siedzi w fotelu, przed nim skrzydlaty wariat pokazuje mu orła… a obok nich jakaś baba czesze włosy…” Zauważono także, że siedzący w fotelu Mickiewicz nie ma butów, więc pewnie okradziono wieszcza, może to ten ze skrzydłami podprowadził mu obuwie?

full_matejko_projekt_pomnika_adama_mickiewicza_770

Wyszło jak zawsze, więc… w 1886 roku ogłoszono konkurs ponownie! Dwa lata później (1888), na posiedzeniu „komitetu mickiewiczowskiego” za najlepszy uznano projekt Cypriana Godebskiego, a wyróżniono projekty Teodora Rygiera i Walerego Gadomskiego. Po burzliwych obradach stwierdzono, że realizowany będzie… jednak inny, nie wyróżniony w konkursie projekt autorstwa Teodora Rygiera. Postanowiono, iż po wprowadzeniu poprawek do projektu pomnik powinien stanąć… No właśnie, gdzie? Pomnik stanie na Plantach u wylotu ulicy Sławkowskiej! Znakomite kolegium tym samym wywołało kolejną burzę. Po licznych protestach Komitet zgodził się na zatwierdzoną przecież już dużo wcześniej lokalizację, czyli Rynek Główny.

Mając wybrany projekt, zdecydowano się wreszcie na jego realizację. Po pięciu latach, w 1893 roku, na Rynku stał tylko granitowy cokół. Reszta, odlewana w Rzymie miała dotrzeć wiosną 1894, miała… Po kolejnym opóźnieniu, odlane figury dotarły do Krakowa we wrześniu i wzbudziły kolejną porcję drwin. Oczom zdumionych mieszkańców ukazała się karykatura Adama Mickiewicza. Nieforemnego Adasia szybko zakryto, a komitet organizacyjny zdecydował o odlaniu nowej, poprawionej figury, która naszego wielkiego poetę będzie przypominała.

Mijały kolejne lata, a przed Sukiennicami stała tylko niedokończona podstawa pomnika. W sierpniu 1897 roku podczas obrad krakowskiej Rady Miejskiej pojawił się wniosek żeby zakończyć tę farsę i usunąć cokół z Rynku. Wniosek został odrzucony. Nowe, poprawione odlewy przybyły z Italii w marcu 1898 roku, a w czerwcu, po dziewiętnastu latach od powstania komitetu organizacyjnego oficjalnie odsłonięto ten oto pomnik narodowego wieszcza Adama Mickiewicza. Po pokazaniu całości posąg wzbudził raczej ulgę, że to koniec wieloletnich dyskusji i przepychanek, niż zachwyt. Na górze jest wieszcz, a na cokole cztery alegorie: Ojczyzna, Męstwo, Nauka i Poezja.

640px-Kraków_-_Pomnik_Mickiewicza_01

Krakowianie uznali, że skoro już jest, to niech sobie Adaś na Rynku stoi. Odmienne zdanie w tej kwestii mieli jednak nasi zachodni sąsiedzi, którzy po ponad czterdziestu latach od odsłonięcia pomnika stwierdzili, że jednak nie pasuje do tego miejsca. W sierpniu 1940 roku, okupujący Gród Kraka naziści, zniszczyli i wywieźli Adasia razem z figurami z cokołu.

1280px-Fall_of_Mickiewicz_Monument_(1940)
Po wojnie fragmenty pomnika odnaleziono na złomowisku w Hamburgu i przewieziono do kraju. Zaczęto go rekonstruować, ale nawet wtedy nie ominęła Krakowa dyskusja nad jego umiejscowieniem. Ówczesny wiceprezydent Krakowa Eugeniusz Tor, podobnie jak Pomnik Grunwaldzki, także Adama Mickiewicza proponował przenieść w inne miejsce. Jego zdaniem najlepszym miejscem dla tego pomnika byłyby Planty tuż przy skrzyżowaniu ulic Franciszkańskiej, Straszewskiego i Zwierzynieckiej. Również ta, kolejna próba zmiany lokalizacji nie udała się i ponownie od 1955 roku, gdy w setną rocznicę śmierci odsłonięto zrekonstruowanego Mickiewicza stoi na wywalczonym przez krakowskie środowisko akademickie miejscu. Czy na zawsze to zobaczymy.

1280px-Adam_Mickiewicz_monument,_Main_Market_square,_Old_Town,_Krakow,_Poland

Nie da się ukryć, że wybitnym dziełem nie jest, ale wpisał się Adaś w pejzaż Rynku. Dzięki umiejscowieniu jest najbardziej znanym pomnikiem Krakowa, pod którym spotykają się krakowianie i turyści, wokół którego na jednej nodze po studniówce skaczą maturzyści, a liczba wykonanych kółek oznacza ocenę na egzaminie. Z różnych okazji Adaś jest dekorowany, a w dniu swoich imienin dostaje kwiaty od krakowskich kwiaciarek.

A, i jeszcze jedno Adaś jest z brązu, bo jak wiadomo: „Dziewczyny lubią brąz;-)

_______________________________

Fot. 1. Culture.pl „Matejko-Mickiewiczowi”

Fot. 2. „Kraków – Pomnik Mickiewicza 01” autorstwa Lestat (Jan Mehlich) – Praca własna. Licencja CC BY-SA 3.0 na podstawie Wikimedia Commons

Fot. 3. „Fall of Mickiewicz Monument (1940)” autorstwa nieznany – Zdjęcie z kolekcji zdjęć z Drugiej Wojny Światowej Dr. Marka Tuszyńskiego. Odbitka z negatywu który w latach sześdziesiątych znajdował się w Archiwum Zakładu Historii Partii sygnatura A-622, obecnie w Archiwum Akt Nowych. Skan z 8 × 5 cm odbitki.. Licencja Domena publiczna na podstawie Wikimedia Commons

Fot. 4. „Adam Mickiewicz monument, Main Market square, Old Town, Krakow, Poland” autorstwa Zetpe0202 – Praca własna. Licencja GFDL na podstawie Wikimedia Commons

Odc. 13. O kościele św. Basi co klapsy lubiła ;-)

Po obejrzeniu ołtarza i wnętrza kościoła NMP wychodzicie bocznym wyjściem na Plac Mariacki. Tu też jest ciekawie.

Na środku placu znajdziecie „dar rzemieślników krakowskich” z 1958 r. – fontannę „Studzienka gołębi”. Brązowa figurka na jej szczycie to powiększona postać z ołtarza Wita Stwosza.

Studzienka gołębi panoramio

Plac ten jeszcze pod koniec XVIII wieku był cmentarzem parafialnym. Na murach kościelnych zobaczycie pozostałość po nekropolii – epitafia mieszczańskich rodzin, a na niższej wieży, na wysokości pierwszego piętra wciąż wisi dzwonek „za konających”. Po wyjściu skręćcie w prawo i po kilku metrach dojdziecie do innych podwójnych drzwi prowadzących do bocznej, południowej nawy kościoła. Jeśli się dokładnie przyjrzycie, to przy drzwiach zobaczycie metalowy element wystający ze ściany. To obręcze pokutne, czyli tzw. kuny.

Kuna_KMK_jpg-seo

Kara kuny stosowana była w Krakowie aż do 1779 roku. Gdyby tę karę wprowadzić ponownie za te same przewinienia co w średniowieczu, to nie tylko nie starczyłoby murów kościelnych na kolejne kuny, ale tych miejsc by zabrakło w całym mieście na wszystkich budynkach świeckich i kościelnych, prywatnych i publicznych, mieszkaniowych i wszelkiego typu zakładów pracy. Każdy mur do wysokości 1,5 metra byłby oblepiony kunami. Dlaczego? Bo zakuwano i wystawiano na widok publiczny np. za pijaństwo, albo pracę w dni świąteczne. Trafiano tam też za cudzołóstwo, a dziewczęta zakuwano za utratę niewinności przed ślubem (!). Koszmar, a kara kuny, to nie była rozrywka, chociaż bywali i tacy, którzy sami się zgłaszali do odbycia takiej pokuty. Obecnie za pijaństwo w tym mieście co najwyżej można trafić na ulicę Rozrywka w dzielnicy Prądnik Czerwony, gdzie pod numerem 1 mieści się izba wytrzeźwień. Myślę, że znajdziecie lepsze zastosowanie dla trzech stówek, które trzeba zapłacić za kilkugodzinny pobyt w tym mało rozrywkowym przybytku. Jeśli jednak się uprzecie, to takie ewentualne „rozrywki” zostawcie sobie na wieczór, teraz zwiedzamy.

Na Placu Mariackim, jakby było mało, jest jeszcze jeden kościół. Kilka metrów od wyjścia z bocznej nawy Bazyliki Mariackiej stoi sobie świątynia należąca do Jezuitów p.w. św. Barbary.

Church_of_St._Barbara_in_Kraków
Zacznijmy od patronki. Kim była i dlaczego została tak świetną świętą? Jako młode, pogańskie dziewczę przyjęła chrzest, potem dużo myślała głównie o Bogu, ślubowała dziewictwo, była torturowana („uderzenia biczem wydawały jej się jak muskanie pawimi piórami” – czyli lubiła klapsy ;-) ), a na koniec zginęła z rąk ojca, który, delikatnie rzecz ujmując, nie był zachwycony religijnymi wyborami córki. Było to 4 grudnia 305 roku w obecnym tureckim Izmicie wtedy zwanym Nikomedia. Pewnie w dzisiejszych czasach tatuś machnąłby ręką i stwierdził: „przejdzie jej”, dostałaby „szlaban” na komórkę i internet, ale wtedy takie fochy były karane śmiercią. Według legendy ściął Basi głowę i tuż po tym sam legł od uderzenia pioruna. Tłumaczono to karą boską, a jeśli już, to była zwykła fizyka: metalowy miecz, zapewne w grudniu duża wilgotność powietrza, na niebie burzowe Cumulonimbusy, egzekucja wykonywana pewnie jeszcze na jakimś wzniesieniu i… stało się. Obok Baśki, ofiary, legł jej tatuś, kat rażony prądem o napięciu 100 milionów Woltów i natężeniu 250 000 Amperów powstałych w wyniku wyładowania elektrostatycznego. Proste? I tak bywa!

Bohaterska świetna Barbara jest patronką górników, hutników, marynarzy, rybaków, żołnierzy, kamieniarzy, więźniów… Właściwie łatwiej chyba wymienić czyją i czego patronką nie jest. Mając takie doświadczenia mogłaby być opiekunką wyładowań elektrostatycznych i patronką zakładów energetycznych.

św. Barbara

No dobra, trochę się zapędziłem, więc wracamy na Plac Mariacki i do kościoła św. Barbary. Początkowo (na pewno już w 1338 roku) istniała tylko przycmentarna kaplica, którą na przełomie XIV i XV wieku rozbudowano. Może nawet, co jest bardzo prawdopodobne, kasą na to sypnęła królowa Jadwiga? Jadzia jak to Jadzia, nie po raz pierwszy to tu talarkami sypnęła, to tam grosza dorzuciła. Ach, co by Kraków bez niej zrobił? Jadźka była trochę traktowana jak teraz fundusze unijne, jak potrzebna była na coś kasa, to wszyscy szli do Jadźki jak w dym. No i wtedy budynek z kaplicy przeobraził się w kościół, a do tego kościół, w którym były kazania po polsku, a nie, o czym wiecie, jak w sąsiedniej Bazylice Mariackiej po niemiecku. Taka sytuacja trwała aż do XVI wieku, kiedy w grudniu 1536 roku Zygmunt I Stary nakazał przeniesienie polskich kazań do większego sąsiada, a niemieckie do naszego przycmentarnego „bohatera”. Oczywiście skończyło się to awanturą, odwołaniami i wielką dyskusją, ale skończyło się po myśli liczniejszej grupy polskojęzycznych wiernych.

Na kolejną dużą zmianę świątynia czekała ponad czterdzieści lat, kiedy to do Grodu Kraka przybyli Jezuici, ale o tym wydarzeniu napiszę późnej przy opowieści dotyczącej kościoła p.w. św.św. Piotra i Pawła. Musicie uzbroić się w cierpliwość, ale warto.
Przez następne prawie dwieście lat braciszkowie lekko powiększyli świątynię podnosząc dach i dobudowując od strony Małego Rynku absydę. Tam też wykupili trzy kamienice, aby zbudować sobie na ich miejscu całkiem wygodne mieszkanko.

Przez wiele lat stał spokojnie „barbórkowy” kościółek aż nadszedł rok 1773, w którym ówczesny watykański „papa” Klemens XIV rozwiązał zakon Jezuitów. Wcale niemały jezuicki mająteczek w Polsce przejęła Komisja Edukacji Narodowej i po pewnym czasie w budynkach klasztornych pojawił się pierwszy w Polsce szpital kliniczny. Nie było tam jednak wystarczająco dużo miejsca dla takiej instytucji, więc szpital przeniesiono. W 1796 r. Austriacy kościół wraz z klasztorem przekazali Bożogrobowcom, czyli Zakonowi Kanoników Regularnych Stróżów Świętego Grobu Jerozolimskiego, którzy zorganizowali w klasztorze placówki szkolne. Przez pewien czas stacjonowało też tam wojsko, a od 1842 roku funkcjonowała Bursa Akademicka Św. Barbary. Wskrzeszeni przez Piusa VII Jezuici, w 1874 roku odzyskali kościół, a w 1908 także budynki klasztorne. I są tam do dzisiaj.

Przed wejściem do kościoła zobaczycie tzw. Ogrojec (Ogrójec), czyli powstałą pod koniec XV wieku kaplicę przycmentarną. Wsparta na zdobionych filarach ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym, skrywa scenę przedstawiającą modlącego się Chrystusa oraz śpiących apostołów. Figury zostały wykonane przez, jak to ładnie ujmują historycy sztuki, krąg Wita Stwosza, czyli najprawdopodobniej przez któregoś z jego współpracowników lub naśladowców.

Ogrójec

220px-Krakow_Ogrojec
Jeśli Was to zainteresuje, to kościół św. Barbary jest gotycki, orientowany (ołtarz główny na wschodzie), jednonawowy, bez wyodrębnionego w bryle prezbiterium. Sklepienie nawy jest kolebkowe z lunetami na gurtach, a wyposażenie barokowe. :-)

Fot. 1. Studzienka gołębi – aut. BeeM – panoramio.com

Fot. 2. Kuna – mapa.targeo.pl

Fot. 3. „Church of St. Barbara in Kraków” autorstwa Cancre – Praca własna. Licencja GFDL na podstawie Wikimedia Commons

Fot. 4. Ikona przedstawiająca Św. Barbarę – Wikipedia

Fot. 5. Ogrójec – źródło Wikipedia aut. Cancre

Fot. 6. Fragment sceny w Ogrójcu przedstawiający Anioła, Chrystusa i św. Piotra- źródło Wikipedia aut. Jan Jeništa

 

Odc. 12. …a w kościele cuda, wianki.

Wejdźmy do środka Bazyliki. Gdy miniecie kruchtę i przekroczycie kościelne progi, po lewej stronie, w nawie północnej zobaczycie kaplicę św. Antoniego z późnobarokowym ołtarzem z I połowy XVIII wieku. W średniowieczu w tym miejscu była kaplica pod wezwaniem św. Stanisława i Sądu Bożego zwana też kaplicą Złoczyńców. Tutaj ostatnią noc spędzali skazańcy, których spotkanie z katem następnego dnia było głównym wydarzeniem w mieście ogłaszanym, o czym wspominałem, przez czterotonowy dzwon Tenebrat. O złoczyńcach i tej kaplicy jeszcze będę wspominał, więc ją zapamiętajcie. W kościele Mariackim znajdziecie także inne kaplice, mauzolea, rzeźby, zobaczycie piękne witraże i inne rzeczy, które są w stanie nazwać i opisać tylko przewodnicy oraz historycy sztuki (i to też nie wszyscy). Nie będę Was zanudzał opisami polichromii, stalli, czy cyborium, bo trzeba by było w tej Bazylice spędzić pół dnia, a czekają jeszcze inne atrakcje. Skupmy się tylko na najważniejszym elemencie wyposażenia, czyli głównym ołtarzu.

Gothic_altar_veit_stoss_bordercropped

Jak zapewne wiecie, jego autorem jest Wit Stwosz, a właściwie Veit Stoß. Skąd on się wziął w Grodzie Kraka? Nie da się ukryć, że rajcy miejscy w dużej części mieli pochodzenie niemieckie, a w bazylice mariackiej kazania aż do I połowy XVI wieku były głoszone tylko po niemiecku! Co? – zakrzyknie pewnie wielu z Was, – jak to? Ano tak! Trudno, musicie się z tym pogodzić. W średniowiecznym Krakowie rządzili Niemcy, a przynajmniej mieli ogromny wpływ na jego funkcjonowanie. Przez to niestety nie w Polsce Jagiellonów, a w Norymberdze na terenie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego postanowili poszukać odpowiedniego kandydata do tego zadania. W tamtym czasie oba miasta łączyły bliskie stosunki osobiste i gospodarcze, więc wybór był oczywisty.

Veit_Stoß
Gdy w 1477 roku Wit Stwosz rozpoczynał pracę nad krakowskim ołtarzem miał zaledwie 29 lat. Co prawda wcześniej bywał tu i tam, więc znał nowe trendy w zachodnioeuropejskiej sztuce, ale to nadal nie oznacza, że był bardzo doświadczonym rzeźbiarzem. Wysłannicy Krakowa mimo wszystko trochę zaryzykowali zatrudniając Veita.

Po przybyciu, założeniu i zorganizowaniu pracowni, zatrudnił pomocników oraz uczniów i zabrał się do roboty. Jeśli nie możecie sobie wyobrazić jak mogły wyglądać prace nad tak wielkim dziełem, a jednocześnie chcecie zobaczyć jedenastoletniego Marka Kondrata, to polecam film „Historia żółtej ciżemki” z nim w roli głównej. Fabuła w skrócie: główny bohater Wawrzek po ucieczce ze wsi, chcąc uniknąć kary za nieprzypilnowanie krów po wielu perypetiach trafia do Krakowa. Tam za wstawiennictwem Jana Długosza, który odkrywa rzeźbiarski talent chłopca zostaje uczniem Wita Stwosza i pomaga mu podczas prac nad ołtarzem. Nie ma lekko, bo na życie Wawrzusia dybie, rozpoznany przez niego łotr i złodziej, Czarny Rafał. Czy Czarny Rafał dopadł biednego chłopca, skąd w tym wszystkim żółta ciżemka oraz czy Wawrzuś uszedł z życiem i zobaczył odsłonięcie ołtarza w lipcu 1489 roku? Tego nie będę Wam zdradzał, musicie sami obejrzeć.

Kondrat ciżemka

A sam ołtarz składa się z siedmiu elementów: podstawy (predella), szafy środkowej, dwóch skrzydeł nieruchomych i dwóch zamykanych oraz zwieńczenia. Scena główna przedstawia Zaśnięcie Marii Panny, otoczonej przez Apostołów, a na otwartych, ruchomych skrzydłach przedstawionych jest sześć radości Maryi: Zwiastowanie, Narodzenie Chrystusa, Hołd Trzech Króli, Zmartwychwstanie, Wniebowstąpienie i Zesłanie Ducha Świętego. Po zamknięciu skrzydeł zobaczycie z kolei dwanaście płaskorzeźb ilustrujących życie Marii i Chrystusa: Spotkanie Joachima z Anną w Złotej Bramie, Narodziny Marii, Ofiarowanie Matki w świątyni, Ofiarowanie Jezusa w świątyni, Dwunastoletni Jezus w świątyni, Pojmanie w Ogrojcu, Ukrzyżowanie, Zdjęcie z krzyża, Złożenie do grobu, Chrystus w otchłani, Trzy Marie u grobu, Jezus ogrodnik ukazujący się Marii Magdalenie. Nad wszystkim, na zwieńczeniu górują figury św. św. Stanisława i Wojciecha oraz scena koronacji Matki Boskiej. Konstrukcja ołtarza jest dębowa, figury wykonane są z drewna lipowego, a tło to modrzew.

Jak mniemam, chcielibyście się dowiedzieć ile Wit Stwosz vel Veit Stoß dostał za swoją pracę. Gdyby dzisiaj były takie stawki, to każdy chciałby być rzeźbiarzem. Teraz szczegóły kontraktu: za 12 lat pracy (z przerwami) nasz bohater otrzymał 2808 florenów, a to była równowartość ówczesnego rocznego budżetu Krakowa. W 2014 budżet miasta wynosił trzy miliardy dziewięćset milionów złotych, więc możecie sobie przeliczyć, że gdyby to przełożyć w stosunku 1:1, to miesięczna wypłata oscylowałaby w okolicach… 27 milionów złotych! Oczywiście takie wyliczenie to wielkie uproszczenie, ale fakt jest taki, że rada miasta oraz prywatni sponsorzy nie skrzywdzili artysty. Za kwotę prawie 3 tysięcy florenów, na pewno mógł kupić przynajmniej kilka kamienic.

Ponad 450 lat później Polskę i Kraków większą grupą postanowili odwiedzić rodacy Wita. Przeczuwając, że nie będzie to wizyta kurtuazyjna, a Niemcy nie przyjadą zwiedzać, już w sierpniu 1939 roku zdemontowano ołtarz ukrywając go w Sandomierzu. Niestety germańscy najeźdźcy szybko to dzieło odnaleźli i wywieźli do Reichu. Stwierdzili, że skoro autor był Niemcem, to jego dzieło jest niemieckie i należy do Państwa Niemieckiego. Wyobraźcie sobie jak by to wyglądało np. w przypadku Chińczyków. Przyjeżdżają i zabierają Polakom trampki, koszulki i sprzęt elektroniczny bo… skoro wyprodukowali je swoimi małymi żółtymi rączkami, to wszystko należy do nich. Niewiele by nam zostało. Tak to sobie Niemcy wymyślili i tak też zrobili. W 1940 roku wywieźli ołtarz w głąb Rzeszy. Tuż po wojnie poszukiwaniami polskich dzieł sztuki na terenie byłego okupanta zajął się prof. Karol Estreicher (zapamiętajcie to nazwisko!). Ołtarz Wita Stwosza odnalazł w Bawarii, skąd w 1946 roku przetransportowano go do Krakowa. Po konserwacji przez wiele lat znajdował się na Wawelu, aż w 1957 roku „władza ludowa” zezwoliła na ponowne odsłonięcie dzieła autorstwa Veita Stoßa w Bazylice Mariackiej. Od tej pory, nieprzerwanie cieszy oczy turystów zwiedzających tę świątynię…

fot.1: „Gothic altar veit stoss bordercropped” autorstwa User:Henryart (who is owner of the original painting/object/photo) – Image:Gothic_altar_veit_stoss.jpg. Licencja CC BY-SA 2.0 na podstawie Wikimedia Commons

fot.2: „Veit Stoß” autorstwa Oryginał przesłał Hoss z niemiecki Wikipedia – Na Commons przeniesiono z de.wikipedia.. Licencja Domena publiczna na podstawie Wikimedia Commons

fot. 3: Marek Kondrat w filmie z 1961 roku „Historia żółtej ciżemki” w reż. Sylwestra Chęcińskiego.

Odc. 11. O Rynku i Mariackim kościele słów kilka.

Jesteście wreszcie na Rynku Głównym, przez przybyszów z „województwa londyńskiego” zwanym Main Market.

Na „Mejnmarkecie” spotkacie mieszkańców niemal każdego miasta świata oprócz… Krakowa. Cóż tu jest takiego ciekawego? Plac jest duży, kwadratowy o bokach mierzących 200 m. Do tego jest na nim oraz wokół niego kilka ciekawych budynków. Pośrodku znajdziecie Sukiennice, wieżę dawnego ratusza i romański kościółek świętego Wojciecha, ale o nich później. Rynek został wyznaczony w 1257 roku, gdy Kraków był lokowany na prawie magdeburskim. Co to oznaczało? Od tego czasu Kraków stał się oficjalnie miastem, jego obszar podzielono na kwartały, wytyczono ulice w układzie szachownicowym oraz wspomniany rynek, pojawiło się też stanowisko wójta i miejskich rajców. Upodobnił się do Magdeburga i innych miast niemieckich: Ordnung muss sein! No właśnie, niewiele wcześniej legendarna Wanda nie chciała Niemca, przez Niemca rzuciła się w nurt Wisły, a tu w jej mieście panoszą się Germanie. Jak na złość Wandzie, wraz z nowym, niemieckim prawem przybyli też jego niemieccy twórcy i wbrew pozorom nie przyjechali do obecnej stolicy Małopolski na wycieczkę. Oni przyjechali po to by tu zamieszkać. Oczywiście nie oni pierwsi i nie ostatni. Od średniowiecza do II wojny światowej z wizytą do Krakowa wpadały przecież jeszcze zorganizowane grupy Tatarów, Szwedów, Rosjan, czy Austriaków i to bynajmniej nie w celach turystycznych. Niemcy w średniowieczu nie przyjechali w zorganizowanej grupie, ale osiedliło się ich tu całkiem sporo i wcale nie okazało się to złe dla rozwoju Krakowa.

Teraz skupimy się nad jedną z najsłynniejszych budowli Grodu Kraka, a stojącą tuż przy Rynku, ale nie na Rynku, bo stoi na Placu Mariackim przyległym do Rynku Głównego. Ze względu na to, że jest tak słynna, poświęcimy jej trochę więcej miejsca i czasu. Dodatkowo wiążą się z nią dwie słynne krakowskie legendy, o których trzeba wspomnieć.

Wychodząc z ulicy Floriańskiej, po lewej stronie, czy jak kto woli po lewej ręce, zobaczycie Bazylikę Mariacką. To drugi po Katedrze na Wawelu, najważniejszy kościół Krakowa. Zważywszy na to, że wydaje się, iż w tym mieście jest więcej świątyń niż szkół, to oznacza, że jest naprawdę zajebiście ważny. Do tego jest stary, bo istniał już na pewno na początku XIII wieku. Wskazują na to nie tylko badania archeologiczne, odkryte fragmenty kamiennej świątyni w stylu romańskim, zapisy u Jana Długosza, ale też coś innego. Żeby to zauważyć musicie porównać położenie kościoła Mariackiego i widocznego w oddali kościoła św. Wojciecha z frontami kamienic po tej stronie Rynku. Zobaczcie, że obie świątynie są asymetryczne w stosunku do osi placu, czyli są ustawione pod innym kątem niż reszta budynków. Stąd wniosek: albo budowali po pijaku, albo wybudowali je zanim wyznaczono obszar głównego placu miejskiego. Zgodzicie się ze mną, że co prawda Polak nie wielbłąd, wypić musi, to jednak bardziej prawdopodobna jest druga opcja. Tak też sądzą archeolodzy i historycy.

Kosciol_mariacki_krakow

No dobra, obejrzyjmy go sobie z zewnątrz. Duży, gotycki, z elementami renesansu i baroku, z dwiema wieżami, jednak w przeciwieństwie do większości tego typu budowli, wieże różnią się od siebie. Pamiętacie z czasów szkolnych legendę o dwóch braciach je budujących? Każdy budował swoją. Żeby łatwiej było ich rozróżnić, nadajmy im tymczasowe imiona, np. Albin i Zenon. Nie da się ukryć, że ze sobą konkurowali. Budujący lewą wieżę Albin tak się przejął swoją rolą, że nożem zabił Zenona. Dzięki temu jego wieża była wyższa, piękniejsza, bo brat nieboszczyk swojej nie dokończył. Albin wygrał! Targany jednak wyrzutami sumienia przyznał się do winy i dokonał żywota tym samym nożem popełniając na szczycie swej wieży… harakiri.
Dlaczego doszło do przestępstwa z art. 148 k.k.? Dlaczego Albin zabił i dlaczego się przyznał? Może najpierw zabił, a potem podpisał „klauzulę sumienia” i zaczął się swym czynem martwić? Tego nie wiadomo. Historia jak z Hollywood, albo bliżej krajowego podwórka – „HollyŁódź”, coś jak Kain i Abel, tylko z dramatycznym, filmowym zakończeniem. Gdyby w średniowieczu były tabloidy, to mielibyśmy historię na pierwsze strony, a i telewizja miałaby pożywkę. Ich rolę jednakże spełniali ówcześni kapłani, straszący wszystkich mękami piekielnymi (robią to także dzisiaj, ale wywołują raczej uśmiech niż strach).

Wróćmy jednak do rzeczywistości. Bazylika Mariacka to mieszanka stylów, zarówno w środku, jak i na zewnątrz. Dolne części obu wież pochodzą z przełomu XIII i XIV wieku. Ta narośl między nimi z drzwiami wejściowymi zwana kruchtą, jest o ponad 450 lat młodsza. To późny barok z połowy XVIII wieku. Drzwi z kolei pochodzą z 1929 roku, więc przy wieku najstarszych elementów świątyni można stwierdzić, że są tak nowe, iż mogą być jeszcze na gwarancji. Nad „naroślą” (kruchtą) zobaczycie potężne ostrołukowe okno, w którym skrzą się w krakowskim słońcu witraże autorstwa Józefa Mehoffera i Stasia Witkiewicza. Zapamiętajcie te nazwiska, bo o nich jeszcze wspomnę.

A teraz wieże. Lewa, wyższa, osiemdziesięciojednometrowa jest najwyższą wieżą Krakowa. Od średniowiecza należała do miasta i pełniła rolę strażnicy, stąd też zwana jest Hejnalicą. Tak naprawdę to dlatego jest wyższa od drugiej wieży, bo wypatrywano z niej ognia oraz zbliżających się nieprzyjaciół. W razie zagrożenia, czuwający tam strażnik alarmował mieszkańców. Poza tym, grany hejnał dawał sygnał do porannego otwarcia i wieczornego zamknięcia bram miejskich. To był taki system wczesnego ostrzegania i zarządzania ruchem w jednym.
Jak jest system, to zawsze znajdzie się ktoś, kto chce ten system złamać. Teraz to są hakerzy, a w średniowieczu takimi „hakerami” byli Tatarzy. Podczas jednej z niezapowiedzianych wizyt doprowadzili do najsłynniejszego w historii Krakowa „wyłączenia” systemu. Na szczęście zanim go „wyłączyli” system zdążył zadziałać. Pamiątką po tym wydarzeniu jest przerywany hejnał. I to jest właśnie druga legenda związana z tą świątynią. Zbliżający się do Krakowa Tatarzy przestrzelili gardło biednemu hejnaliście, który mimo ostrzału grał melodię ostrzegającą Krakusów przed okrutnym najeźdźcą. Złożył swe życie na ołtarzu ojczyzny. Tak to jest, biednemu zawsze wiatr w oczy, na barykadach ginie głównie biedota. Jak podają źródła, zapewne dzielny hejnalista do krezusów nie należał, bo w 1392 roku z kasy miejskiej trębacz pobierał pół grosza tygodniowo, a strażnik groszy osiem. Fakt, ceny były inne, ale kawioru bohaterski obrońca miasta raczej nie jadał. Pewnie jeszcze za ten wyczyn hejnalisty nagrodę dostał… jego dowódca, miejski rajca, albo biskup. Taki je lajf! ;-)
Jak spojrzycie w górę, to na szczycie Hejnalicy zobaczycie złotą koronę, to element, który jako ostatni pojawił się na wieży. Pojawił się tam w roku „tysiąc szatańskim”, czyli 1666 (tysiąc \m/).

A co z drugą wieżą? Ta od początku należała do kościoła, w niej na pierwszym piętrze znajduje się, niestety niedostępna turystom, kaplica Kaufmanów. W tej wieży wiszą kościelne dzwony. Jest ich tam kilka, najstarszy pochodzi z XIII/XIV w., w późniejszych czasach pojawiały się następne: Misjonał, Tenebrat, Półzygmunt oraz dzwon zegarowy. Tenebrat ogłaszał igrzyska dla gawiedzi, czyli egzekucje skazańców. Teraz wystarczy włączyć telewizor lub komputer, aby zobaczyć morze krwi, podrzynane gardła i ucinane głowy, a w średniowieczu trzeba było czekać na sygnał z Tenebrata. Ciężki był los średniowiecznego człowieka, nie było internetu, nie było www.zwiedzajkrakow.pl. Dobrej rozrywki zawsze mało! Cdn. ;)

Fot.1: „Kosciol mariacki krakow” by Pgkos – Own work. Licensed under GFDL via Wikimedia Commons – http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kosciol_mariacki_krakow.jpg#/media/File:Kosciol_mariacki_krakow.jpg

Odc. 10. Od „Portae Gloriae” do „Etiopów”

Na temat krakowskich murów, baszt i bram wiecie już sporo. Reszty dowiecie się, gdy zrobimy sobie trasę po Plantach, ale nie wszystko na raz. Co prawda nasi wschodni sąsiedzi mawiają „mniej wiesz, krócej będziesz przesłuchiwany”, ale w tym przypadku dążymy do tego, aby wiedzieć jak najwięcej.

Przechodząc przez Bramę Floriańską możecie poczuć się jak królowie, księżniczki i książęta zmierzający na królewski dwór, możnowładcy udający się na przyjęcie do sal balowych ratusza, a także zwycięzcy wodzowie witani przez tłumy wiwatujących mieszkańców. Każdy uroczysty moment celebrowany był przejazdem orszaku „Drogą Królewską” (Via Regia) prowadzącą od kościoła św. Floriana na Kleparzu przez Bramę i ulicę Floriańską, Rynek Główny, a następnie Grodzką (nie Anną ;-) ) i Kanoniczą na Wawel.

Wchodzicie przez tzw. Bramę Chwały (Porta Gloriae) i wreszcie, po raz pierwszy w czasie naszej wspólnej wyprawy, jesteście na terenie średniowiecznego Krakowa. Przed Wami ulica Floriańska, której kamienice były świadkami wszystkich najważniejszych wydarzeń Krakowa i Polski od XIII wieku. Widziały wzloty i upadki, a i same padały, o czym jeszcze wspomnę.

Na początek trochę o ulicach. Teraz to reprezentacyjne deptaki z tłumami turystów, a kiedyś? Wiele dróg Krakowa i jego okolic było utwardzonych już w XIII wieku. Jak to robiono? Jako, że we okolicy jest sporo wzgórz wapiennych, to właśnie ten materiał był używany do tego celu. Drugim sposobem było tzw. burkowanie, czyli układanie burek – drewnianych kłód. Oczywiście z ich stanem bywało różnie. Wiosną w 1570 roku urzędnicy krakowscy postanowili sprawdzić stan dróg w mieście i okolicach. No cóż, kolorowo nie było, bo w przygotowanym raporcie zachwytów trudno szukać. Na Sławkowskiej – czytamy – „droga zła, bo nie wiem, jako od wiela czasów nie burkowano”. W tym czasie zwrócono uwagę także na inny problem. Ulicami płynęły nieczystości, które następnie spływały do rzeki Rudawy. Smród musiał być okropny skoro sam Król Jegomość wysłał list w tej sprawie do swych urzędników. Ci mieli obmyślić lepszy sposób odprowadzania ścieków. Król Zygmunt Stary w 1533 roku pisał: „Widzimy, że miasto Kraków jest wspaniałe i pierwsze wśród wszystkich miast Wielkiej i Małej Polski, a tymczasem jest w wielu swych częściach i prawie wszystkich ulicach tak niedbale i podle zarządzane i pielęgnowane, że nie tylko my, lecz zaprawdę również przybysze czują się w najwyższym stopniu urażeni z powodu zebranych na tychże ulicach nieczystości, które po większej części wylewają za okno”. Takoż i teraz w stuleciu XXI nie tylko „my, lecz zaprawdę również przybysze czują”, że w Krakowie smog się unosi, smród tęgi przez palenie w piecach nie tylko kopalinami, a i te często jakości lichej, jest powszechne. Jednakowoż umiłowanie pospólstwa dla wozów samojezdnych, z po wielokroć przekręcanym liczydłem, sprowadzanych od ludów germańskich jest nam znane i zaiste niezwykłe ;-) .

Dobra, koniec znęcania się nad drogami, smrodem i pospólstwem w „blachosmrodach”, czas na domostwa. Tu także różnie bywało i różnie bywa. W średniowiecznym Krakowie dbano o zabudowę głównych ulic, stały więc na nich domy murowane, jedno i dwupiętrowe. Okazałe ceglane kamienice były przy Floriańskiej, czy Grodzkiej, ale już boczne uliczki z chaotyczną, często drewnianą zabudową, z różnego typu przybudówkami, w których gnieździła się miejska biedota, trudno było nazwać ładnymi. Czego oczy nie widzą…
Floriańska była zadbana, bo była wizytówką. Każdy właściciel, pod karą konfiskaty, musiał dbać o wygląd swych domostw. W XVI wieku, gotyckie domy zaczęto przerabiać na nowy, modny styl renesansowy. Niewielkie budynki łączono, dzięki czemu powstawały okazałe rezydencje, na fasadach zaczęły pojawiać się portale z kolumnami, gzymsy, dachy przysłaniano widocznymi do dzisiaj rzeźbionymi attykami. Nastał „Złoty wiek”, to i powstały rozwiązania „złotowieczne”, jednak „złote wieki” mają to do siebie, że się kiedyś kończą. Zresztą także w czasie „Złotego Wieku” do ideału sporo brakowało, o czym przecież pisał król Zygmunt Stary. Kolejny wiek już tak szczęśliwy nie był, wojny XVII stulecia mocno nadwyrężyły miasto. I po tym wszystkim przyszedł XVIII wiek, przyszedł czas, gdy Gród Kraka „podupadłbył nielicho”. W pierwszej połowie stulecia krakowskie kamienice padały jak domki z kart. Coraz więcej było pustostanów. Na Floriańskiej zawaliły się kamienice pod numerami 8 i 28. Widząc co się dzieje, w 1732 roku Rada Miejska ogłosiła: „Raczcie WM wiedzieć, iż urząd radziecki krakowski, zabiegając takiemu oszpeceniu miasta stołecznego Krakowa, jakie się dzieje przez upadanie coraz kamienic tak w Rynku, jako i po ulicach, przestrzega wszystkich dziedziców, posesorów i jakikolwiek interes albo prawo do tychże kamienic spadłych, pustek i placów mających, aby się do reparacji onychże poczuwali, bez omieszkania oneż reparowali, murowali i budowali się, czego jeżeli nie uczynią, dziedzictwa i wszelkiego prawa odsądzeni będą i wszystkie kamienice spadłe pod konfiskatę na skarb JKM Pana Naszego Miłościwego”. Jak widzicie, nie było lekko.

Kolejne stulecie też nie do końca było dla ulicy Floriańskiej, ale i całego Krakowa, szczęśliwe. 18 lipca 1850 wybuchł pożar, który zniszczył znaczną część miasta. Z dymem poszło 160 domów i pałaców, a także 4 kościoły i 2 klasztory. Wiele tysięcy ludzi zostało bez dachu nad głową. Była to klęska, z której skutkami walczono jeszcze kilkanaście lat. Floriańska przestała być reprezentacyjną promenadą, a swój blask zaczęła odzyskiwać dopiero na przełomie XIX i XX wieku. W 1870 ceny parceli budowlanych na tej ulicy kształtowały się, zależnie od lokalizacji od 10-15 koron/m², a w 1900 roku od 120-160 koron/m². Musicie przyznać, nawet nie znając wartości ówczesnych pieniędzy, że to różnica znaczna i zdecydowanie warto było zainwestować w nieruchomości w latach siedemdziesiątych. Floriańska odżyła.

W 1882 roku, uruchomiono pierwszą linię tramwaju konnego, którą w 1901 zamieniono na tramwaj elektryczny. Omijając Barbakan, „Straßenbahn” wjeżdżał przez Bramę Floriańską i jechał w kierunku Rynku. Widząc tę bramę pewnie zastanawiacie się jak się tam mógł zmieścić tramwaj wraz z odbierakiem prądu i przewodami trakcyjnymi. Aby ją uratować, o kilkadziesiąt centymetrów obniżono poziom ulicy, a same wozy tramwajowe były dużo węższe niż na normalnych liniach. Tramwaje wąskotorowe przez Bramę Floriańską oraz Rynek Główny jeździły aż do 1953 roku kiedy ostatecznie je zlikwidowano. Co ciekawe, po Krakowie jednocześnie jeździły zarówno tramwaje wąskotorowe (o nietypowym rozstawie szyn 900 mm) oraz normalnotorowe, czyli takie jak obecnie, „śmigające” po torach o szerokości 1435 mm. Linie z szerszymi torami wprowadzono z kilku powodów, mogły po nich jeździć szersze, więc wygodniejsze tramwaje oraz, co ważne, takie wozy mogły przemieszczać się szybciej. Umówmy się, mimo wszystko szału prędkości na tych liniach nie było. Kilka lat temu Kraków stwierdził, że i tym razem przyspieszy tramwaje, lecz nie poprzez szersze tory, a budowę tunelu tzw. Krakowskiego Szybkiego Tramwaju. Wyszło… średnio, krakowianie zaczęli sobie żartować:
Dlaczego Krakowski Szybki Tramwaj jest szybki?
Bo ma z przodu szybki i z tyłu szybki.
W nowo wybudowanym tunelu, tramwaje się wloką, bo mają ograniczoną prędkość do 40 km/h. To i tak nieźle, gdyż jeszcze do niedawna musiały w tunelu zwalniać do 30. Zostawmy jednak krakowskie tramwaje, bo to temat rzeka.

Tramwaj na Floriańskiej

Torów już nie ma, jest szeroki deptak z turystami przechadzającymi się nieśpiesznie. Wy kierujecie się w stronę Rynku Głównego i jego atrakcji. Zerknijcie na zdobienia niektórych kamienic. Skąd się one wzięły? Numerację domów wprowadzono w Krakowie dopiero pod koniec XIX wieku. Do tej pory domy i kamienice nazywano od nazwiska właściciela lub szczegółu architektonicznego (najczęściej figurka lub płaskorzeźba wisząca nad wejściem, albo zdobiąca fasadę). Nie wszystkie zdobienia się zachowały, ale zachowały się nazwy. I tak, pojawiają nam się np.: „Dom Jana Matejki” (nr 41), kamienice „Pod Białym Orłem” (nr 42), „Podedzwony” (widocznymi do dzisiaj trzema dzwonami nad wejściem pod nr 24), „Pod koniem”, „Pod świętą Teklą” (nr 25), „Pod wiewiórką” (nr 15), „Pod Aniołkiem” (nr 11), „Pod Matką Boską” (nr 7), „Pod Okiem Opatrzności” (z okiem patrzącym na Was z attyki – nr 6), czy kamienica, którą ujrzycie po dotarciu na Rynek Główny, „Pod Etiopy” („Pod Murzynami”, na rogu Floriańskiej i Placu Mariackiego). Kamienic jest ponad pięćdziesiąt i każda ma ciekawą historię, większość swoje specyficzne nazwy. Zamiast oglądać każdą po kolei, skupcie się na klimacie tej ulicy i powoli zmierzajcie do krakowskiego Rynku. Tam zaczniemy następną część naszej wycieczki. Do zobaczenia!

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Odc. 9. O murach, basztach i trochę o Plantach cz.3

Wciąż jesteśmy przy Barbakanie i Bramie Floriańskiej, które w wieku XVIII straciły swą wartość obronną. Coraz doskonalsze działa, inna taktyka zdobywania i obrony miast, a także coraz gorszy stan baszt, bram i murów Krakowa doprowadziły do żądań wyburzenia „reliktów przeszłości”. Gospodarczo i politycznie Gród Kraka sięgnął dna, a później zaczęto w tym dnie kopać. W osiemnastowiecznym Krakowie, wciąż ściśniętym wewnątrz rozsypujących się średniowiecznych murów, otoczonym bagienkiem, w które zmieniła się niepotrzebna do obrony fosa, mieście zniszczonym i zubożałym, którego mieszkańcy mogli jedynie wspominać czasy dawnej świetności nie było ani chęci, ani pieniędzy na ratowanie zabytkowych obwarowań. Nie było, tak jak teraz często nie ma świadomości, że trzeba zachować dorobek poprzednich pokoleń. Tak wtedy, jak i teraz „ciemny lud” żąda zburzenia niemodnych, zniszczonych budowli. Wtedy to były baszty, teraz to np. modernistyczny hotel Cracovia. Wróćmy jednak do Barbakanu i murów.

Pierwsze próby uporządkowania podupadłego miasta pojawiły się w 1775 roku, gdy powołano Komisję Dobrego Porządku. Komisja, tak jak i w innych miastach Królestwa Polskiego, miała za zadanie unowocześnienie gospodarki i finansów miejskich, przebudowę i rozbudowę ich obszarów. Po upadku Insurekcji Kościuszkowskiej (1794), do „Grodu Wandy co Niemca nie chciała” wkraczają najpierw Prusacy, a po III rozbiorze Polski (1795), Kraków znalazł się w granicach Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, czyli późniejszego Cesarstwa Austrii. Pojawili się najeźdźcy, a jak najeźdźcy to chwila przerwy na znany i lubiany mały żarcik:
Kochanie, może dziś na jeźdźca?
Jaki najeźdźca?
Germański k… oprawca!!!
Na Wawelu rozpanoszyli się najeźdźcy, germańscy oprawcy. Legendarna córka Kraka byłaby niepocieszona!

Włażąc w „cztery litery” nowej władzy, w „Gazecie Krakowskiej” z 5 stycznia 1796 roku, pisano: „Spełnione na koniec marzenie. Miasto Kraków, panowaniu Najjaśniejszego Cesarza Jegomości Rzymskiego przeznaczone, dnia dzisiejszego, po ustąpieniu wojsk pruskich, z największym ukontentowaniem zobaczyło pośród murów swoich wojsko upragnionego monarchy”. Upragniony jak upragniony, zaledwie kilkanaście lat później, gdy nastały czasy Księstwa Warszawskiego (1807-1815, Kraków w jego skład wszedł w 1809), później Rzeczypospolitej Krakowskiej (1815-1846), już taki upragniony nie był. Po upadku powstania krakowskiego, w 1846 roku, krakowianie (w tym lokalni dziennikarze) znowu musieli pokochać cesarza z Wiednia, ale to opowieść na kiedy indziej.

Cofnijmy się do przełomu XVIII i XIX wieku. Nowa, austriacka władza kontynuowała prace Komisji Dobrego Porządku. W 1800 roku Kancelaria Nadworna Galicyjska wydała dekret o przyłączeniu miasta Kazimierz do Krakowa. Ludność byłej stolicy wzrosła do 25 -26 tysięcy, czyli Kraków miał mniej więcej tylu mieszkańców ilu dzisiaj mają np.: Pszczyna, Skawina, czy Wągrowiec.

Wciąż rozważane były możliwości usunięcia murów i uporządkowania zdewastowanego terenu w ich okolicach. W 1802 roku powstał projekt całkowitego wyburzenia baszt, murów oraz bram i dzięki temu pozyskania taniego materiału budowlanego. Rajcy miejscy kłócili się, wahali, nie do końca wiedzieli od czego zacząć i skąd wziąć na to kasę. W 1804 z Wiednia nadeszły monity, a rządzący Krakowem nadal zastanawiali się czy mury zburzyć, czy może tylko wystarczy je obniżyć? Burzyć wszystkie, czy tylko część? Wyraźnie poirytowani brakiem działań w tym zakresie urzędnicy cesarscy poprosili o pomoc swego władcę. W 1806 roku z łaski Bożej cesarz rzymski, król Niemiec, król Węgier i Czech, Galicji i Lodomerii, arcyksiążę Austrii, wielki książę Toskanii, wielki książę Siedmiogrodu, książę Mediolanu, Luksemburga, Cieszyna etc. Franciszek II stracił cierpliwość (stracił także tytuł cesarza rzymskiego w sierpniu 1806 roku :-) ) i do krakowskiego Rządu Gubernialnego nadesłał dekret nakazujący wyburzenie obwarowań miejskich. Uzasadniono to potrzebą poprawy warunków sanitarnych i względami zdrowotnymi. Trochę było w tym racji, bo teren dzisiejszych Plant stał się śmierdzącym wysypiskiem gruzu, ścieków i śmieci. Nie od razu Kraków zbudowano, tak i nie od razu mury zburzono. Kaiser musiał jeszcze wiele lat czekać na spełnienie swego życzenia. Pojedyncze wyłomy w murach trudno było uznać za dobrze zorganizowaną akcję. Gdy w 1809 roku miasto włączono do Księstwa Warszawskiego, Magistrat stwierdził, że nie ma na to pieniędzy i ma ważniejsze sprawy na głowie. Co prawda w latach 1813-1815 usunięto odcinek od bramy Sławkowskiej do Szewskiej (czyli między ulicami o takich samych nazwach), ale sporo fortyfikacji jeszcze zostało.

Po upadku Księstwa Warszawskiego nastał czas Rzeczypospolitej Krakowskiej. Nastał też czas rzezi dawnych umocnień Grodu Kraka. Senat Wolnego Miasta Krakowa podjął decyzję o uporządkowaniu terenów wokół średniowiecznych granic miasta. Gdyby w tamtych czasach żył i tworzył Jacek Kaczmarski, to tekst „a mury runą, runą, runą i pogrzebią stary świat” mógłby być nieoficjalnym hymnem ówczesnych władz byłej stolicy. W drugim i trzecim dziesięcioleciu XIX wieku pod uderzeniami młotów padały kolejne fragmenty murów, bramy, baszty, a nawet kościoły.

Na szczęście znaleźli się ludzie, którzy starali się powstrzymać to szaleństwo i choć trochę zostawić przyszłym pokoleniom. Jednym z nich był architekt, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Feliks Radwański. Jako senator, w grudniu 1816 i styczniu 1817 roku, przed zniszczeniem zaczął bronić Barbakanu, Bramy Floriańskiej i fragmentu murów z basztami Pasamoników, Ciesielską i Stolarską.

radwa_f

Obrona ta jednak nie była łatwa. Jak widać na przykładach polskich miast, łatwiej, taniej i szybciej jest zburzyć niż wyremontować. Żeby wyremontować, to trzeba pomyśleć, trzeba się napracować, znaleźć środki, nowe zastosowanie wyremontowanych budynków, liczyć się z wytycznymi konserwatora, koszt wielki, a tak? Przyjdzie deweloper, teren wyrówna, postawi centrum handlowe albo blok, któremu nada idiotyczną nazwę, np. „Wawel Park”, „Nadwiślańskie tarasy”, „Niebiański zakątek”, ewentualnie coś z końcówką „Tower”, czy „Villa” i sprawa załatwiona. Jest „światowo”!

Ponownie się zapędziłem, więc wracamy do XIX wieku i senatora Radwańskiego. Jak przekonał miejskie władze do pozostawienia części fortyfikacji? Bramę Floriańską i Barbakan przyrównał do piramid i rzymskiego Colosseum, mówił, że mury te są symbolem potęgi Rzeczypospolitej oraz straszył senatorów północnym wiatrem. „Wiatry północny, północno-wschodni i północno-zachodni – twierdził – a z tych, pierwszy i ostatni niosą nam zwyczajnie śniegi zadymne, takowe miotałyby je gwałtownie ze samego Kleparza wsrzód Rynku i gdyby te panowały, ciężkoby się komu przyszło na nogach utrzymać tembardziej, że plac targowy kleparski potężny poziomem i po wielkiej części otoczony domami od ulicy Warszawskiej niczem nie zasłoniony przesyłałby wichry prostą ulicą wsrzód miasta. Przez wzgląd na zdrowie, pieszczeniem wychowane kobiety i dzieci byłyby wystawione na częste fluxye, reumatyzmy, a może i paraliże”. Jak widzicie zdrowie, to dobry argument zarówno za zburzeniem murów, jak i ich zostawieniem. Feliks Radwański wygrał. Wygrał rozsądek, wygrał Kraków, my wszyscy wygraliśmy. Dzięki Feliks!

Niestety nie był to ostatni bój o pozostawienie ww. fortyfikacji. Kolejne odbywały się w 1822, 1824 i w 1826 roku. Stosunek do zachowania lub zburzenia „rondla” i północnych murów tak rozpalił część społeczeństwa Krakowa, jak dzisiaj rozpalają zbliżające się lokalne piłkarskie derby. Generał Chłopicki, uczestnik Insurekcji Kościuszkowskiej, wojen napoleońskich i powstania listopadowego, podobno zerwał znajomość z senatorem, który był zwolennikiem zrównania z ziemią zabytkowych umocnień (!).

Do pierwszych prac konserwatorskich doszło dopiero w 1834, gdy zaczęto remontować Bramę Floriańską i był to początek końca problemów ocalałego zaledwie „ogryzka” dawnych murów miejskich. W kolejnych latach zasypano fosę, wyburzono „szyje” łączące Barbakan i bramę. Opracowano koncepcję ich zagospodarowania i od tamtego czasu kilkukrotnie już remontowano. Baszty, mury, brama i Barbakan cieszą dziś oczy turystów przemierzających Drogę Królewską. Idziemy w kierunku Rynku!

Rys.: Feliks Radwański – źródło encyklopedia.interia.pl

Odc. 8. O murach, basztach i trochę o Plantach cz.2

Wiecie już co nieco na temat murów obronnych Krakowa, więc przyszedł czas na najważniejszy i najpóźniejszy ich element. Spójrzcie teraz na Barbakan zwany też Rondlem, a przez historyków opisywanym jako „dzieło kluczowe”. Cóż, jak kto chce, niech tak go nazywa. To arcydzieło sztuki militarnej i najmocniejsza część krakowskich fortyfikacji. W skrócie: jest zajebisty! Skąd tam się wziął i po co?

1280px-Krakau_-_Barbakan

Został wybudowany w latach 1498-1499. Na jego budowę 100 grzywien (czyli niemało) przeznaczył król Jan Olbracht, który też położył kamień węgielny. Barbakan miał za zadanie osłaniać najbardziej narażone na atak północne mury Krakowa. Otoczony z każdej strony głęboką fosą był właściwie nie do zdobycia. Teraz to budowla wolnostojąca, ale w czasach gdy służył obronie miasta, był połączony z Bramą Floriańską poprzez „szyję” i „wycieczkę” („wycieczka” to także „szyja” ;-) ). O co chodzi? Już wyjaśniam. Od początku swego istnienia, Brama Floriańska miała dodatek w postaci wysuniętego korytarza zwanego właśnie „wycieczka” lub „szyja”. Na rysunku poniżej widzicie tę właśnie część między bramą a zwodzonym mostem. To rekonstrukcja wyglądu Bramy Floriańskiej z I połowy XIV wieku, czyli tuż po jej wybudowaniu, a przed XV-wieczną przebudową:

Barbakan rek. Bogdanowski2

Z tą właśnie czternastowieczną „wycieczką” lub „szyją” Bramy Floriańskiej, Barbakan był połączony swoją „szyją”, czyli także obudowanym korytarzem nad fosą. Dzięki temu, w czasie obrony miasta, można było swobodnie się przemieszczać między Barbakanem, a innymi częściami krakowskich fortyfikacji. Aby dostać się do Krakowa, trzeba było przejść przez most zwodzony nad fosą do Barbakanu, a następnie przez obie „szyje” lub jak wolicie „szyję” Barbakanu oraz „wycieczkę” Bramy Floriańskiej i samą bramę. Jak widzicie, wejście do Krakowa nie było wiele prostsze niż obecnie dostanie się przez odprawy, bramki, rękawy i inne korytarze do samolotu na lotnisku. Względy bezpieczeństwa.

Barbakan Schoenborn

A teraz trochę o wymiarach naszego ceglanego bohatera. Średnica wewnątrz murów wynosi 24,40 m, a jeśli doliczymy do tego mury i machikuły (o nich za chwilę), to się zbierze metrów trzydzieści. Na parterze mur ma grubość około 3 metrów. Na pierwszej kondygnacji jest to 1,75, a tam gdzie jest kryty chodnik pod wieżyczkami już „tylko” 45 cm. Na tej ostatniej kondygnacji, po zewnętrznej stronie muru biegną tzw. machikuły. To nic innego jak wystający ganek biegnący wokół murów, który miał w podłodze otwory, przez które w przypadku przedostania się nieprzyjaciela bezpośrednio pod mur nie wychylając się można było do niego strzelać, ale też wylewać na niego wrzątek lub gorącą smołę. Barbakan powstał w momencie, gdy coraz częściej do obrony stosowano broń palną. Dlatego też w murach jest 130 otworów strzelniczych, dzięki którym cały obszar aż do kościoła „świetnego” Floriana można było pokryć ogniem z kusz, hakownic, arkebuzów czy bombard, czyli wszystkim tym, co ówcześnie wypluwało z siebie jakiekolwiek pociski.

Pierwszą okazję do sprawdzenia możliwości obronnych Barbakan otrzymał dopiero 88 lat po wybudowaniu, czyli w 1587 roku. Wtedy to udał się do Krakowa arcyksiążę Maksymilian III Habsburg, który stwierdził, że zostanie królem Polski. Nie był sam, bo zabrał ze sobą około 8 tysięcy żołnierzy, którzy oblegali miasto od 14 października do 25 listopada 1587 roku. Obroną Grodu Kraka kierował Jan Zamoyski i zrobił to znakomicie, bo habsburski pretendent do władzy na Wawelu uciekł w kierunku Śląska. Dwa miesiące później, w styczniu 1588 roku, arcyksiążę otrzymuje pod Byczyną ostateczny łomot od ścigającego go dzielnego obrońcy Krakowa i tym samym rezygnuje z pretensji do krakowskiego tronu. W 1587 roku Maksymilian chciał zostać polskim królem, a jak mu się nie udało, to w 1590 został wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego. Chyba jednak dobrze, że nie został naszym władcą.

Zamiast Maksymiliana III, w grudniu 1587 roku triumfalnie wjechał do Krakowa i w katedrze wawelskiej został koronowany Zygmunt III (ten od kolumny). Dziewięć lat później król Zygmunt Waza stwierdził, że niekoniecznie chce mieszkać na Wawelu i swoją siedzibę przeniósł na mazowieckie piachy, do Warszawy. Co ważne, Kraków aż do 1795 roku, czyli do III rozbioru Polski formalnie był stolicą Polski, od czasów Zygmunta III Wazy funkcje stołeczne tylko dzieląc z Warszawą. Ta ostatnia była miastem rezydencjalnym króla od 1596 do 1795.

Kolejną próbę zdobycia Barbakanu podjęli rodacy Zygmunta III Wazy, czyli Szwedzi. Zrobili to podczas potopu szwedzkiego w 1655 roku (zapamiętajcie tę datę, bo będzie się pojawiała jeszcze wielokrotnie). Kraków broniony przez zaledwie trzytysięczną załogę pod wodzą Stefana Czarnieckiego musiał stawić czoła szwedzkiej potędze z wielokrotnie większą liczbą żołnierzy i ogromną liczbą dział. Oblężenie miasta trwało przez 24 dni (od 25 września do 18 października). I tym razem Barbakan wytrzymał, ale pozbawiony nadziei na odsiecz Czarniecki musiał skapitulować. Dwa lata później z kolei, w 1657 roku, przed, tym razem sprzymierzonymi z Polakami, wojskami Habsburgów kapituluje nieliczna już wtedy załoga szwedzka.

Ostatni raz Barbakan był używany do obrony miasta w czasie konfederacji barskiej (1768-1772). W czerwcu 1768 roku oparł się wojskom rosyjskim, chociaż nie na długo, bo w sierpniu atakując bramy Sławkowską, Nową (ul. Sienna) i Mikołajską Rosjanie wdarli się do miasta. Niemal przez cztery lata, z krótkimi przerwami, Krakowem rządzili oficerowie carscy. Jeszcze wiele lat po wydarzeniach konfederacji barskiej opowiadano w Krakowie legendy o Marcinie Oracewiczu, bohaterskim obrońcy murów w rejonie Barbakanu i Bramy Floriańskiej, który celnym strzałem zabił dowodzącego atakiem na miasto generała Panina. Jedna z wersji mówiła nawet o tym, że ten właśnie cechmistrz cechu pasamoników, gdy skończyły mu się kule, zabił русского генерала guzem od żupana. Jedno jest pewne, na pewno nie zabił generała, na pewno też nie o nazwisku Panin, bo atakiem dowodził pułkownik o nazwisku Bock, który podczas szturmu został… ranny, więc jak widzicie, może być w tej legendzie ziarno prawdy. Zabił, czy ranił, Panina, czy też Bocka, dzielny Marcin Oracewicz doczekał się na murach Barbakanu tablicy oraz niewielkiego pomnika w parku Strzeleckim.

I na tym skończyła się militarna rola krakowskiego Rondla broniącego miasta od strony Kleparza, chociaż jeszcze nie raz musiał się oprzeć nieprzyjaciołom, ale o tym następnym razem.

Fot. Taxiarchos228 (wiki)

Grafika 1: aut. Janusz Bogdanowski. Rys. zamieszczony w: M. Borowiejska-Birkenmajerowa, Barbakan krakowski, Kraków 1979, s. 35.

Grafika 2: aut. Bronisław Schönborn, Rys. zamieszczony w: M. Borowiejska-Birkenmajerowa, Barbakan krakowski, Kraków 1979, s. 17.

Odc. 7. O murach, basztach i trochę o Plantach cz.1

Opuszczamy Kleparz i przenosimy się do Krakowa, właściwie tuż pod mury średniowiecznego Krakowa. Po przejściu na drugą stronę ulicy Basztowej staniecie pod okrągłą budowlą, której nie muszę Wam przedstawiać. To Barbakan zwany też rondelą (rondlem) stanowiący część fortyfikacji, które broniły dostępu do byłej stolicy. O nim jednak będzie w drugiej części tej opowieści, bo w skład krakowskiego systemu obronnego wszedł najpóźniej i był jego uzupełnieniem. Zaczniemy od tego co znajduje się za nim, a tuż za nim stoi Brama Floriańska z fragmentem murów i trzema basztami: Pasamoników (szmuklerzy, wytwórców pasmanterii), Cieśli i Stolarzy. Patrząc od strony Barbakanu i Plant, Baszta Pasamoników to półokrągła baszta po lewej stronie Bramy Floriańskiej u wylotu ulicy Szpitalnej, po prawej zaś stronie bramy pierwsza to Baszta Stolarzy, a następnie za budynkiem Arsenału, Baszta Cieśli.

Początkowe niewysokie umocnienia z kamieni wokół Krakowa od połowy XIII wieku uzupełniano lub zastępowano ceglanymi. Te pierwsze nie okazały się zbyt przydatne, gdy w 1241 roku do Krakowa wpadli na chwilę Tatarzy. Nie wnikając w szczegóły (napiszę o tym przy innej okazji), po ich wizycie miasto trzeba było wybudować od nowa. Od nowa też trzeba było je zaludniać. Oprócz murów, w drugiej połowie XIII wieku i pierwszej XIV, zaczęły powstawać także bramy i baszty. Do Krakowa można było dostać się przez bramy: Grodzką (1298 r.), Floriańską (1307 r.), Wiślną (1310 r.), Sławkowską (1311 r.), Mikołajską (1312 r.), Szewską (1313 r.) oraz Nową (I połowa XIV w.). Do tego dochodziła Brama Rzeźnicza (z 1289 roku), która została zastąpiona wybudowaną tuż obok, niemal identyczną jak Brama Floriańska, Bramą Mikołajską (1312 r.). Ponadto istniała jeszcze tzw. Brama Poboczna, która właściwie była tylko furtą, dzięki której można było opuścić miasto od strony dzisiejszej ulicy Kanoniczej. Do naszych czasów zachowały się dwie bramy: Floriańska

0354_20100523_Krakow_Florian_Gate

i najstarsza, Rzeźnicza, która zamurowana stała się częścią murów obronnych (przy ul. Westerplatte, między Sienną i Mikołajską).

Pozostałości_Bramy_Rzeźniczej_w_Krakowie_(Gródek)

Bramami, basztami i odcinkami murów opiekowały się krakowskie cechy. Im bogatszy i większy cech, tym w razie potrzeby bronił większej liczby baszt, a rzeźnicy, szewcy, złotnicy, kuśnierze, krawcy, białoskórnicy (garbarze, którzy przy pomocy roztworu ałunu wyprawiali cienkie, delikatne skóry np. na rękawiczki), piekarze, kotlarze i ślusarze pod opieką mieli bramy. Na przykład Bramą Floriańską opiekowali się kuśnierze. Oprócz wspomnianych baszt Pasamoników, Cieśli i Stolarzy, w wieku XVI istniały jeszcze: dwie baszty karczmarzy (Karczmarzy I i II), dwie szewskie, trzy prochowe pełniące rolę arsenałów (Baszta Prochowa III zwana też była Kupiecką lub Rzeźników) oraz inne baszty, które podlegały cechom: kowali, grzebieniarzy, przekupniów, sadelników i słoniniarzy, barchanników (tych od barchanowych gaci), czapników, paśników (nie chodzi tu o posłów i senatorów przy korycie, paśniku, lecz wytwórców pasów), kurdybaników (tzw. czarni garbarze wyrabiający skóry barwione np. na buty, do obicia mebli), kaletników, nożowników, miechowników, łaziebników (pracujących w łaźniach miejskich), cyrulików, pierścienników, piekarzy, siodlarzy, rymarzy, iglarzy, solarzy, malarzy, murarzy i kamieniarzy, bednarzy, blacharzy, rusznikarzy, czerwonych garbarzy (garbarzy, którzy wyprawiali skórę przy pomocy kory dębowej, która pozostawiała skórze czerwony odcień), krupników (sprzedawców kasz) i śledziarzy, mieczników i mydlarzy, garncarzy, introligatorów i stelmachów (kołodziejów), ceklarzy (pachołkowie miejscy do prostych zadań porządkowych dzisiaj zwani dumnie Strażą Miejską) oraz katów.

Przy okazji mamy załatwiony temat cechów miejskich średniowiecznego i nowożytnego Krakowa. Gdy za jakiś czas wybierzemy się na wycieczkę wokół Plant, zlokalizujemy miejsca, w których stały bramy i baszty (a nie jest to trudne ;-) ).

Gdyby w dzisiejszym Krakowie wprowadzić taki obowiązek jak w XV i XVI wieku, to najwięcej baszt mieliby karczmarze i hotelarze, a bramami opiekowaliby się handlowcy z super i hipermarketów. I co by było? Brama Biedronki? Baszta Tesco? A może Brama Barmanów? Baszta Przedstawicieli Handlowych? Wolę jednak tradycyjne nazwy.

Jak widzicie baszt i bram w Krakowie było sporo i przedstawiciele wszystkich ówczesnych zawodów mieli wyznaczone swoje miejsce. Najwięcej możliwości pokazania swej odwagi mieli obrońcy właśnie bramy i baszty przed Wami. Dlaczego? Bo najłatwiej było Kraków atakować od północy, gdyż z innych stron był otoczony przez bagna, Wisłę lub silnie bronione wzgórze wawelskie. Nie wiem na jakich zasadach przyznano opiekę nad najbardziej narażoną na ataki Bramą Floriańską kuśnierzom, ale np. złotnicy opiekowali się Bramą Grodzką od strony starego koryta Wisły i nadwiślańskich bagien? Przypadek? ;) Aż do Potopu Szwedzkiego w 1655 roku, kiedy ich brama została dosyć mocno ostrzelana, złotnicy mieli święty spokój.

Bramy były zamykane na noc i kto nie zdążył wjechać przed zmrokiem, musiał nocować poza murami. Domofonów nie było, a otwarcie takiej kutej, dębowej bramy to była duża operacja i nikt spóźnialskich nie miał zamiaru wpuszczać, ani wypuszczać. W przypadku gdy ktoś nie wszedł na czas do Krakowa, zbawieniem okazywał się np. Kleparz, który jak wiecie nie był otoczony murami. Miał za to zajazdy i gospody, w których można było przy kufelku lub szklanicy czegoś mocniejszego przeczekać do otwarcia bram.

Do tego dochodziły mosty zwodzone nad fosą, która od XIV wieku była kolejnym zabezpieczeniem przed niepowołanymi gośćmi. Zlecenie na jej wybudowanie dostał i z zadania się wywiązał „molendinator” królewski Gerlach. Fosę wypełniały wody rzeki Rudawy. Gdy pod koniec XV wieku przed Bramą Floriańską wybudowano Barbakan, fosę poszerzono do 6-8 metrów przy murach, a w okolicy Barbakanu aż do około 24 metrów. Jako, że miała 3,5 metra głębokości, to widzicie, że do Grodu Kraka nie było łatwo się dostać.

A kto bronił miasta? Oprócz opłacanych przez radę miejską oddziałów, na murach stawić się musiał każdy mieszkaniec zdolny do noszenia broni. Miasto zaś miało obowiązek dostarczać broń i żywność obrońcom. Miało też utrzymywać w dobrym stanie mury oraz fortyfikacje, a z tym było różnie, szczególnie w latach pokoju i braku zagrożeń. Na królewskie ponaglenia w tej sprawie rajcy wymyślali najróżniejsze powody, aby nie wydawać na to pieniędzy. Próbowali też na władcach wymusić jakieś przywileje, dzięki którym wzrastały wpływy do miejskiej kasy i wtedy łaskawie godzili się na wysupłanie pewnych kwot na naprawę murów. Także fosa, gdy krakowianie nie odczuwali niebezpieczeństwa, szybko stawała się płytkim, zamulonym bagienkiem zasypanym odpadkami, czy gruzem. Cdn. :-)

Fot.1. Brama Floriańska – Jakub Hałun (wikipedia)

Fot. 2 Brama Rzeźnicza – Grzegorz B. (wikipedia)

Odc. 6. Jak to pomnik na Kleparzu budowali… cz.2.

Wiosną 1910 roku Antoni Wiwulski w podparyskiej pracowni przygotowywał kolejne rzeźby Pominika Grunwaldzkiego. Atmosfera głębokiej konspiracji wzmagała ciekawość nie tylko krakowian, ale także kręgów artystycznych stolicy Francji. Jednak nie wszystko szło tak jak zakładano. Szanse na ukończenie na czas wszystkich figur były bliskie zeru. W takim wypadku podjęto jedynie słuszną decyzję… O niej jednak za chwilę.

Pech nie opuszczał naszych bohaterów i ich dzieła. Szwedzki granit na cokół, który dotarł drogą morską do portu w Szczecinie, przez pruskich celników został opisany jako marmur. Prawdopodobnie zrobili to specjalnie, aby na następnej granicy, ich C.K. koledzy po fachu zakwestionowali i zatrzymali ładunek. Wydawałoby się, że różnica niewielka, ale dla urzędników celnych „Österreichisch-ungarischen Monarchie” podczas odprawy na granicy prusko-austriackiej miało to kolosalne znaczenie. Chociaż i to, i to jest kamieniem, ale granit to granit, a marmur to marmur, – stwierdzili – to dwie inne skały. Ja bym na pewno ich nie odróżnił, ale też nie jestem celnikiem, ani kamieniarzem żeby potrzebować takiej wiedzy. Fakt jest taki, że aby wyjaśnić to nieporozumienie (nie wymyślono jeszcze e-maili), trzeba było wielu dni, nerwów i pism wyjaśniających, a czas naglił.

Tymczasem w związku z tym, iż przed obchodami rocznicy grunwaldzkiej nie było już możliwości odlania w brązie najważniejszej figury, króla Władysława Jagiełły, postanowiono, że tymczasowo na pomniku zostanie zainstalowany odpowiednio przygotowany odlew gipsowy. No cóż, lepszy Jagiełło z gipsu niż żaden…

22 kwietnia 1910 roku, na placu Matejki wmurowano kamień węgielny pod przyszły pomnik. Klamka zapadła, nie było odwrotu. Cały obszar, na którym miało stanąć dzieło rzeźbiarskie szczelnie ogrodzono, aby aż do oficjalnego odsłonięcia utrzymać tajemnicę. Do końca maja zakończono prace nad trzydziestotonowym cokołem, a w czerwcu z Francji przez Szwajcarię wyjechał pociąg specjalny wiozący wyglądającego na odlanego w brązie, tymczasowego gipsowego Jagiełłę oraz brązowe figury innych postaci. I tu nie obyło się bez niespodzianek, bowiem w okolicach Innsbrucka, powódź podmyła tory i trzeba było transport poprowadzić okrężną drogą. Po kilku dodatkowych dniach elementy pomnika dotarły do Krakowa.

W całym mieście trwały ostatnie, gorączkowe przygotowania do ogólnonarodowych obchodów, które miały trwać aż trzy dni od 15 do 17 lipca 1910 roku. Pełen przepych, goście, imprezy dla notabli i ludu. Nad wszystkim czuwał Krajowy Komitet dla Obchodu 500-lecia Zwycięstwa pod Grunwaldem, w którym wyodrębniono sekcje: aprowizacyjną, kwaterunkową, wydawniczo-prasową, artystyczno-pochodową, muzyczną, zabaw i przyjęć, wystawy zabytków jagiellońskich, medalu pamiątkowego, wykładów popularnych i oprowadzania po mieście. W ogłoszonym programie każdy mógł znaleźć dla siebie coś miłego. Było i „nabożeństwo dziękczynne w kościele N. Panny Maryi”, i „odczyty na temat pamiętnego dnia w dziejach Polski”, „przedstawienia teatralne i zabawy ludowe”, „pochód z Błoń na Wawel […], w którym wezmą udział zastępy Sokołów i reprezentacye wszystkich sfer społecznych”, „powszechna illuminacya miasta”, a nawet gimnastyczne „publiczne ćwiczenia Sokolstwa Polskiego” na Błoniach. Jednak wszyscy czekali głównie na najważniejszy punkt programu, czyli odsłonięcie pomnika na placu Matejki (poniżej zdjęcie zasłoniętego jeszcze pomnika).

Ods+éoni¦Öcie-Pomnika-Grunwaldzkiego-na-pl-Matejki-w_Krakowie

Do 140-tysięcznego Krakowa przybyło 150 tysięcy gości. Przyjechali Polacy z każdego zakątka zniewolonego kraju i zagranicy, a także delegacje wielu narodów słowiańskich. Dokładnie w południe 15 lipca 1910 roku pomnik został odsłonięty. Gipsowy Jagiełło na gipsowym koniu, na granitowym cokole, nad brązowymi postaciami Polaków i Litwinów, odświętnie przystrojony w biało-czerwone flagi wprawił w zachwyt zebrane tłumy. Narodowa ekstaza sięgała zenitu. Gdyby nie atmosfera wielkiego święta, manifestowania polskości i jedności mieszkańców wszystkich zaborów, na pewno skończyłoby się po polsku: awanturą o kształt, wielkość i miejsce. Na szczęście, aż do rozpoczęcia obchodów, cały pomnik był szczelnie zakryty przed ciekawskim tłumem, dziennikarzami, a także lokalnymi politykami i radnymi.

jagiello1910

Oczywiście już po zakończeniu uroczystości co rusz pojawiały się pojedyncze głosy krytykujące projekt pomnika, ale nawet Ci, którzy nie uważali go za wielkie dzieło, nie chcąc się narażać opinii publicznej zachwyconej atmosferą uroczystości, zamilkli. „Dziewczyny lubią brąz” ;-) , więc po pewnym czasie, tak jak zaplanowano, gipsowego króla zamieniono na brązowego, aby po wsze czasy chwalił polski triumf pod Grunwaldem.

Aż do 1939 roku, stał sobie pomnik na placu Jana Matejki, na byłym rynku Kleparza. Wtedy to zawitali do nas zachodni sąsiedzi, bynajmniej nie w celach turystycznych. W Krakowie utworzyli stolicę sztucznego tworu o nazwie Generalne Gubernatorstwo, a na Wawel wprowadził się Hans Frank. Nad Polską, Krakowem i pomnikiem zawisły ciemne chmury. Kilkuletnią wizytę Niemców przetrwała Polska, przetrwał Kraków, ale Pomnik Grunwaldzki już nie przetrwał. Wydano na niego wyrok i go wykonano! Znikał z pejzażu Krakowa między listopadem 1939, a początkiem kwietnia 1940 roku. Cokół pomnika wysadzono w powietrze, a brązowe figury zdemontowano i wywieziono do przetopienia. Wyciągnięto i zniszczono nawet akt erekcyjny. Dzięki odwadze, a nawet brawurze kilku mieszkańców Krakowa udało się uratować pojedyncze elementy oryginalnego pomnika (np. tarcze, miecz Jagiełły, czy berło).

WWII_Krakow_-_01

Po II wojnie światowej zaczęto dyskusję nad odbudową zniszczonych przez okupanta krakowskich pomników, w tym także tego autorstwa Antoniego Wiwulskiego. Znowu odżył spór nad najlepszym miejscem dla Jagiełły. Tużpowojenny wiceprezydent Krakowa Eugeniusz Tor proponował plac przed kościołem Św. Idziego obok Wawelu. Co tu jednak rozmawiać nad lokalizacją, jak nie ma decyzji o odbudowie i nie ma na to pieniędzy. Dopiero na początku lat siedemdziesiątych XX wieku ponownie pojawił się temat jego rekonstrukcji. W październiku 1972 roku zawiązał się Komitet Odbudowy Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie. Do odtworzenia cokołu zamiast szwedzkiego granitu z Vånevik użyto naszego, krajowego z okolic Szklarskiej Poręby. Brązowe odlewy zamiast za dewizy we Francji w firmie I. Mallesset et Cie zrobiono za złotówki w państwowych zakładach w Gliwicach. Cztery lata po utworzeniu Komitetu Odbudowy, w październiku 1976 roku, zrekonstruowany Jagiełło znowu patrzył na Barbakan, o którym będzie następna opowieść. :-)