Odc. 8. O murach, basztach i trochę o Plantach cz.2

Wiecie już co nieco na temat murów obronnych Krakowa, więc przyszedł czas na najważniejszy i najpóźniejszy ich element. Spójrzcie teraz na Barbakan zwany też Rondlem, a przez historyków opisywanym jako „dzieło kluczowe”. Cóż, jak kto chce, niech tak go nazywa. To arcydzieło sztuki militarnej i najmocniejsza część krakowskich fortyfikacji. W skrócie: jest zajebisty! Skąd tam się wziął i po co?

1280px-Krakau_-_Barbakan

Został wybudowany w latach 1498-1499. Na jego budowę 100 grzywien (czyli niemało) przeznaczył król Jan Olbracht, który też położył kamień węgielny. Barbakan miał za zadanie osłaniać najbardziej narażone na atak północne mury Krakowa. Otoczony z każdej strony głęboką fosą był właściwie nie do zdobycia. Teraz to budowla wolnostojąca, ale w czasach gdy służył obronie miasta, był połączony z Bramą Floriańską poprzez „szyję” i „wycieczkę” („wycieczka” to także „szyja” ;-) ). O co chodzi? Już wyjaśniam. Od początku swego istnienia, Brama Floriańska miała dodatek w postaci wysuniętego korytarza zwanego właśnie „wycieczka” lub „szyja”. Na rysunku poniżej widzicie tę właśnie część między bramą a zwodzonym mostem. To rekonstrukcja wyglądu Bramy Floriańskiej z I połowy XIV wieku, czyli tuż po jej wybudowaniu, a przed XV-wieczną przebudową:

Barbakan rek. Bogdanowski2

Z tą właśnie czternastowieczną „wycieczką” lub „szyją” Bramy Floriańskiej, Barbakan był połączony swoją „szyją”, czyli także obudowanym korytarzem nad fosą. Dzięki temu, w czasie obrony miasta, można było swobodnie się przemieszczać między Barbakanem, a innymi częściami krakowskich fortyfikacji. Aby dostać się do Krakowa, trzeba było przejść przez most zwodzony nad fosą do Barbakanu, a następnie przez obie „szyje” lub jak wolicie „szyję” Barbakanu oraz „wycieczkę” Bramy Floriańskiej i samą bramę. Jak widzicie, wejście do Krakowa nie było wiele prostsze niż obecnie dostanie się przez odprawy, bramki, rękawy i inne korytarze do samolotu na lotnisku. Względy bezpieczeństwa.

Barbakan Schoenborn

A teraz trochę o wymiarach naszego ceglanego bohatera. Średnica wewnątrz murów wynosi 24,40 m, a jeśli doliczymy do tego mury i machikuły (o nich za chwilę), to się zbierze metrów trzydzieści. Na parterze mur ma grubość około 3 metrów. Na pierwszej kondygnacji jest to 1,75, a tam gdzie jest kryty chodnik pod wieżyczkami już „tylko” 45 cm. Na tej ostatniej kondygnacji, po zewnętrznej stronie muru biegną tzw. machikuły. To nic innego jak wystający ganek biegnący wokół murów, który miał w podłodze otwory, przez które w przypadku przedostania się nieprzyjaciela bezpośrednio pod mur nie wychylając się można było do niego strzelać, ale też wylewać na niego wrzątek lub gorącą smołę. Barbakan powstał w momencie, gdy coraz częściej do obrony stosowano broń palną. Dlatego też w murach jest 130 otworów strzelniczych, dzięki którym cały obszar aż do kościoła „świetnego” Floriana można było pokryć ogniem z kusz, hakownic, arkebuzów czy bombard, czyli wszystkim tym, co ówcześnie wypluwało z siebie jakiekolwiek pociski.

Pierwszą okazję do sprawdzenia możliwości obronnych Barbakan otrzymał dopiero 88 lat po wybudowaniu, czyli w 1587 roku. Wtedy to udał się do Krakowa arcyksiążę Maksymilian III Habsburg, który stwierdził, że zostanie królem Polski. Nie był sam, bo zabrał ze sobą około 8 tysięcy żołnierzy, którzy oblegali miasto od 14 października do 25 listopada 1587 roku. Obroną Grodu Kraka kierował Jan Zamoyski i zrobił to znakomicie, bo habsburski pretendent do władzy na Wawelu uciekł w kierunku Śląska. Dwa miesiące później, w styczniu 1588 roku, arcyksiążę otrzymuje pod Byczyną ostateczny łomot od ścigającego go dzielnego obrońcy Krakowa i tym samym rezygnuje z pretensji do krakowskiego tronu. W 1587 roku Maksymilian chciał zostać polskim królem, a jak mu się nie udało, to w 1590 został wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego. Chyba jednak dobrze, że nie został naszym władcą.

Zamiast Maksymiliana III, w grudniu 1587 roku triumfalnie wjechał do Krakowa i w katedrze wawelskiej został koronowany Zygmunt III (ten od kolumny). Dziewięć lat później król Zygmunt Waza stwierdził, że niekoniecznie chce mieszkać na Wawelu i swoją siedzibę przeniósł na mazowieckie piachy, do Warszawy. Co ważne, Kraków aż do 1795 roku, czyli do III rozbioru Polski formalnie był stolicą Polski, od czasów Zygmunta III Wazy funkcje stołeczne tylko dzieląc z Warszawą. Ta ostatnia była miastem rezydencjalnym króla od 1596 do 1795.

Kolejną próbę zdobycia Barbakanu podjęli rodacy Zygmunta III Wazy, czyli Szwedzi. Zrobili to podczas potopu szwedzkiego w 1655 roku (zapamiętajcie tę datę, bo będzie się pojawiała jeszcze wielokrotnie). Kraków broniony przez zaledwie trzytysięczną załogę pod wodzą Stefana Czarnieckiego musiał stawić czoła szwedzkiej potędze z wielokrotnie większą liczbą żołnierzy i ogromną liczbą dział. Oblężenie miasta trwało przez 24 dni (od 25 września do 18 października). I tym razem Barbakan wytrzymał, ale pozbawiony nadziei na odsiecz Czarniecki musiał skapitulować. Dwa lata później z kolei, w 1657 roku, przed, tym razem sprzymierzonymi z Polakami, wojskami Habsburgów kapituluje nieliczna już wtedy załoga szwedzka.

Ostatni raz Barbakan był używany do obrony miasta w czasie konfederacji barskiej (1768-1772). W czerwcu 1768 roku oparł się wojskom rosyjskim, chociaż nie na długo, bo w sierpniu atakując bramy Sławkowską, Nową (ul. Sienna) i Mikołajską Rosjanie wdarli się do miasta. Niemal przez cztery lata, z krótkimi przerwami, Krakowem rządzili oficerowie carscy. Jeszcze wiele lat po wydarzeniach konfederacji barskiej opowiadano w Krakowie legendy o Marcinie Oracewiczu, bohaterskim obrońcy murów w rejonie Barbakanu i Bramy Floriańskiej, który celnym strzałem zabił dowodzącego atakiem na miasto generała Panina. Jedna z wersji mówiła nawet o tym, że ten właśnie cechmistrz cechu pasamoników, gdy skończyły mu się kule, zabił русского генерала guzem od żupana. Jedno jest pewne, na pewno nie zabił generała, na pewno też nie o nazwisku Panin, bo atakiem dowodził pułkownik o nazwisku Bock, który podczas szturmu został… ranny, więc jak widzicie, może być w tej legendzie ziarno prawdy. Zabił, czy ranił, Panina, czy też Bocka, dzielny Marcin Oracewicz doczekał się na murach Barbakanu tablicy oraz niewielkiego pomnika w parku Strzeleckim.

I na tym skończyła się militarna rola krakowskiego Rondla broniącego miasta od strony Kleparza, chociaż jeszcze nie raz musiał się oprzeć nieprzyjaciołom, ale o tym następnym razem.

Fot. Taxiarchos228 (wiki)

Grafika 1: aut. Janusz Bogdanowski. Rys. zamieszczony w: M. Borowiejska-Birkenmajerowa, Barbakan krakowski, Kraków 1979, s. 35.

Grafika 2: aut. Bronisław Schönborn, Rys. zamieszczony w: M. Borowiejska-Birkenmajerowa, Barbakan krakowski, Kraków 1979, s. 17.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>